پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

چله نشینی برای برفی که خاطره شد

■ آئین "چله زری" در ملایر

گروه شهرستان: چله نشینی را کنار شب‌های برفی از پشت پنجره خانه های گرم و کرسی‌های گرم، حالا باید فقط در خاطرات جست و جو کرد.
شب چله ۱۴۰1هم رسید اما چشم ها هنوز به انتظار آسمان است بلکه ببارد و سپید بختی زمین را در یک دقیقه پایانی پائیز به رخ بکشد.
آن وقت ها که برف تا زانو آمده بود شال به دوش بر بام خانه همسایه میرفتند تا به صاحب‌خانه بگویند میهمان شب یلدایی‌اش بر پشت بام منتظر توشه ایستاده و شال را آویزان می کرد و برکت میگرفت پرتقال ،سیب ، هسته زردآلو و کلوای محلی نصیبش می‌شد.
قورمه سبزی یا آبگوشتی به دار همراه سبزی شام مفصلی بود و جمع گرم خانواده در کنار پدر بزرگ و مادربزرگ و گاهی هم بزرگان فامیل دایر بود، حال همه خوب و دارا و ندار یکی بود کرسی داغ و متل های شب چله فال های حافظ و تعبیرهای درس خوانده فامیل همه از زیبائی‌های این شب بود اما سال هاست سنت چله نشینی به ریخت و پاش تبدیل شده و آنقدر که سرگرم رنگین شدن میز پذیرائی هستیم قصه ها و متل‌ها و فال خوانی حافظ را در غبار فراموشی‌ها رها کرده ایم.
سنت ها تقریبا فراموش یا به روز شده و دستخوش زندگی امروزی شده اند
در روستاها اما هنوز برخی سنت ها پا برجا هستند چند روز پیش از شب چله ، گندم شانه بر ساج داغ تنور، زن روستائی تهیه و سهم همسایه و عزیزان دور از خانه دست به دست می شد و حتی به شهرهای آن ها ارسال می شد.
تهیه کلوای محلی،گندم شاهدانه، لبو، کدو‌حلوایی و قدیمی ترها سوهان شب یلدائی گردو و سینی مسی یا خوانچه هدایای نو عروس خانه که مادرش برای سال اولش تدارک دیده هم کنار کرسی پدر شوهر و مادر شوهر جا گرفته بود.

شوچله با صرف شوچره در ملایر
در فرهنگ ملایر شب یلدا به "شو چله " معروف است ، یکی از آداب و رسومات ملایری ها که امروزه به فراموشی سپرده شده است آئین "چله زری" است به این صورت که خانواده ها در دورهمی گرم و صمیمی پس از صرف شام ، دو بشقاب نقل رنگارنگ را بر روی کرسی قرار می دادند و هر یک از اعضای خانواده شمعی را روشن کرده و درون سینی روی کرسی می گذاشتند با این نیت که تا شب چله سال بعد مانند شمع روشن ‌‌دل بمانند سپس یکی از دختران دم بخت به قید قرعه بر روی تختی پشت بام می‌نشاندند و به او لباس عروسی می پوشاندند این عروس را "چله زری" می نامیدند و در اطراف او جمع شده و ترانه می خواندند و موسیقی محلی می نواختند. سپس مردم از هر خانه شمعی آورده و در اطراف چله زری روشن می کردند و زن و مرد دست بر روی شمع می‌گرفتند و بر صورت می‌کشیدند و می‌گفتند:"چله زری! زردی ما از تو، سرخی تو از ما، بر محمد و آل محمد صلوات". مادر چله زری پس از سوختن شمع ها ، روی سر او نقل های رنگارنگ می‌پاشید و مردم نقل‌ها را از یکدیگر می‌قاپیدند و می خوردند.
در ملایر ، متل‌گویی که نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی است از گذشته تا به امروز رواج دارد و در بسیاری از روستاهای ملایر نیز این سنت دیرین زنده است و پدربزرگ و مادربزرگ‌ها برای نوه‌های خود قصه می‌گویند.
در فرهنگ ملایر به مجموعه تنقلاتی که در این شب سرو می شود "شِوچَرِه" می‌گویند . در گذشته بیشتر مادربزرگ‌ها "قوت خشک" درست می‌کردند، معجونی که مجموعه شوچره را تشکیل می داد و مخلوطی از کوبیده‌های بادام، گردو، گشنیز، انواع تخمه‌ها، شاهدانه، فندق، هسته زردآلو همراه با شیره عسلی است که این مخلوط را به شکل گلوله در آورده و شب یلدا استفاده می‌کردند و اضافه آن را داخل آرد می‌گذاشتند برای وقت‌هایی که مهمانی می‌آید.
یکی از رسوماتی که هنوز در ملایر اجرا می‌شود بردن شوچره و هدیه برای دخترانی است که دوره نامزدی را می‌گذرانند که شامل طلا ، قواره پارچه یا هدایای دیگر همراه انواع میوه ها ، هندوانه ، انار ، نخودچی کشمش ، سایه خشک ، گردو ، مرغ نپخته و شقی از گوسفند ، حلبی روغن و کیسه‌ای برنج است . در گذشته هدایا را در خنچه می‌گذاشتند و توسط بانوان طایفه داماد به خانه عروس برده می‌شد و حالا سبک و شکل آن تغییر کرده و صد البته بستگی به وضعیت مالی و سلیقه خانواده داماد دارد.

شب یلدا، در شهرستان رزن همانند دیگر شهرهای استان همدان با شور و شوق فراوان اهالی برگزار می‌شود.در شب چله مردمان شهر رزن به خانه بزرگ فامیل می‌روند و دور یکدیگر جمع می‌شوند تا یک شب به یاد ماندنی به ارمغان آورند.خواندن شعر حافظ و بازی‌های گروهی در شب یلدا در هر خانواده‌ای رخ می‌دهد.هندوانه، انار، آجیل و دیگر تنقلات شب یلدا این روزها کمتر بر سفره اهالی دیده می‌شود و سفره‌های تجملاتی رنگ ساده به خود گرفته است؛ اما شب یلدای امسال اندکی متفاوت است و بازارها شب یلدا خلوت تر نسبت به سالیان گذشته است و مردم از قیمت‌ها راضی نیستند.

"کله پاچه" شام اسدآبادی ها در شب چله
مردم شهرستان اسدآباد یا همان آدراپانا قدیم از گذشته در بلندترین شب سال در خانه پدر بزرگ ها جمع می‌شدند و این شب را جشن می گرفتند.
شام اسدآبادی ها در شب یلدا کله پاچه است و آن ها می‌گویند در بلند ترین شب سال باید پلو ها و چلو ها را کنار بگذاریم. وجود فال حافظ در پای سفره شب یلدا اسدآبادی‌ها از قدیم وجود داشته و در انتهای شب بزرگ خانواده برای همه اعضا فال می گیرد.
خودرن هندوانه در شب یلدا یکی ازمواردی است که قدیمی‌ها به خوردن آن تاکید دارند و اعتقاد دارند خوردن هندوانه در شب یلدا باعث می شود انسان در تابستان تشنه نشود.

چیللیک هدیه به تازه عروس و دامادها
در شهرستان درگزین شب یلدا برای تازه عروس و دامادها هر خانواده هدیه ای در وسع مالی خودش میبرد که این آئین به چیللیک معروف است.در این آئین چند دختر بچه لباس عروس می‌پوشند و درون مجمع بزرگ هدیه هارا رقصان تا خانه عروس می‌برند.
قدیمی های درگزین از فصل تابستان خربزه و هندوانه را درون حجم زیادی از کاه پنهان می کنند و شب یلدا هندوانه و خربزه ها را بیرون آورده و برای پذیرایی استفاده می کنند. در شهرستان درگزین اغلب مردم سنت های قدیمی را حفظ کردند و با پخت نان سنتی فطیر یااگردک و قوت که مخلوطی از آجیل آسیاب شده است این شب را دور هم می گذرانند.

خاطرات پدربزرگ‌هاو مادربزرگ‌ها برای بچه ‌ها جذاب است
مردم شهرستان بهار هم باخریدهای میوه وملزومات شب یلدا کم کم به استقبال طولانی ترین شب سال می‌روند که پس از گذشت دوسال کرونایی با جمع شدن درکنار عزیزانشان لحظات خوب وخوشی را رقم بزنند.
گذشته از آئین های قدیمی این شب که میراث آریایی هاست،امسال وضعیت اقتصادی مردم باعث شده است خریدمیوه های مختلف محدودتر شود والبته خرید آجیل هم به دلیل قیمت گزاف آن از خریدها کمرنگ تر شده وبیشتر جای خود رابه تنقلاتی چون تخمه داده است. درشهرهای بهار، صالح‌آباد، لالجین ومهاجران شب چله یا یلدا آئین هایی از گذشته داشته است که برخی همچنان پابرجا وبرخی تاحدودی رنگ باخته اند. یکی از آداب ورسوم شب چله این بود که برای تازه عروس ها خانواده عروس همراه با هدایایی وتنقلات ومیوه شب چله را می بردند همچنین درشب چله معمولا همچون عید فرزندان به منزل پدری خویش رفته تا شب چله را گرامی دارند ودرکنار کرسی از تنقلات قدیمی آن زمان که بیشتر هندوانه، کدو، لبو، گردو وکشمش و.... بود درآن شب در دورهمی‌ها استفاده می شد هرچند که اکنون جای خود را به میوه های مختلف و آجیل و... داده است. تعاریف و بیان خاطرات پدربزرگ‌ها ومادربزرگ‌ها هم دراین شب برای فرزندان ونوه ها جذابیتی خاص دارد که کماکان دربرخی نقاط شهرستان به قوت خود باقی است.
همچنین گرفتن فال حافظ وخواندن غزلیات حافظ نیز جایگاه ویژه ای دربین برخی خانواده ها دارد.

کلم برگ سفید مهمان هرساله شب یلدای تویسرکانی ها
هرساله قبل‌از فرارسیدن شب چله اگر به بازارهای تویسرکان سری بزنید در جای‌جای پیاده‌روها بساط دست‌فروشانی را خواهید دید که با کلم های بزرگ سفید به استقبال یلدا رفته اند.علاوه‌بر آن در تمام مغازه‌های میوه و تره‌بار کلم‌های سفید در ویترین مغازه‌ها خودنمایی می‌کنند.یکی از رسومات انحصاری تویسرکانی‌ها در شب چله خوردن کلم برگ سفید با آبغوره است. سایر رسومات مثل استفاده از میوه‌هایی مانند انار،خرمالو،هندوانه، کدو تنبل و... با دیگر شهرهای کشور مشترک است. از قیمت میوه و آجیل‌ شب یلدا اگر پرس‌وجو کنیم نسبت‌به قبل تغییری نداشته‌اند.هر گوشه از شهر بساط دست‌فروش‌ها و مغازه‌دارانی است که برای هر میوه چندین قیمت متفاوت ارائه می‌دهند و همین امر باعث شده‌است بیشتر مردم با هر میزان درامدی که دارند در تهیه میوه شب یلدا ناتوان نباشند.
کرسی هم وسیله‌ای جدانشدنی از خانه‌های تویسرکان است.به خانه‌های شهر اگر سری بزنید خواهید دید با وجود انواع وسایل گرمایشی نوین هنوز در خانه برخی تویسرکانی‌ها کرسی یافت می‌شود.کرسی هایی که در شب چله تمام اعضای خانواده را به‌دور خود جمع می‌کنند و یادآور دوران‌های قدیم و سنت‌های اصیل ایرانی‌اند.

گردو پایه ثابت کرسی
آجیل شب یلدای تویسرکانی‌ها باوجود درخت‌های گردو و انگور فراوان همیشه به راه است.در شهر تویسرکان شاید انگشت‌شمار بتوان خانواده‌هایی را یافت که از درخت گردو بی‌بهره‌اند.سایر مغزها اگر در سفره یلدای تویسرکانی‌ها پیدا نشود گردو و مویز همیشه هستند.
از دیگر رسوماتی که در بین بیشتر خانواده‌های تویسرکانی مشترک است رفتن به خانه‌ی پدربزرگ پدری است.هرکدام از فرزندان که حالا برای خود خانواده تشکیل داده اند با در دست داشتن یکی از انواع میوه‌های شب یلدا یا آجیل شیرینی و ... راهی خانه‌ پدر می‌شوند.در این شب معمولاً پدربزرگ‌ها یا مادربزرگ‌ها به متل گویی می‌پردازند و یاد ایام قدیم می‌کنند.

کبودراهنگی ها از آئین چله نشینی می گویند
فصل زیبای پاییز که می‌شود همه برای آمدن شب یلدا لحظه‌شماری می‌کنند شب یلدا بلندترین شب سال است و خبر از آمدن فصل سرما و زمستان می‌دهد.این شب یکی از مهمترین آداب و رسوم ایرانیان است که از دیرباز به یادگار مانده است.در این شب کوچکترها به خانه بزرگترها می‌روند و دور هم جمع می‌شوند و آجیل، هندوانه، انار، پرتقال، نخودچی کشمش، شیرینی، شکلات و تنقلات میل می‌کنند، فال حافظ می‌گیرند و بزرگترها هم با تعریف کردن قصه‌های جور واجور محفل را گرم می‌کنند.
البته شب یلدای امروزی‌ها با قدیمی‌ها متفاوت‌تر شده و برخی خانواده‌ها به سمت و سوی تجملات رفته‌اند و با هزینه‌های سنگین و تجملات این جشن سنتی را تبدیل به جشن مدرن امروزی کرده‌اند و دیگر خبری از کرسی داغ، سماور زغالی، چراغ نفتی، ظرف‌های زیبای مسی و به قول قدیمی‌ها شب چره حتی به‌صورت نمادین هم وجود ندارد و چقدر زیبا می‌شد اگر سنت‌های قدیمی به همان‌گونه که بودند حفظ می‌شد.
و حالا اگر آن طرف قضیه را هم نگاه کنیم متأسفانه هستند خانواده‌هایی که حتی به نان شب خود محتاج‌اند، چه برسد به تدارکات شب یلدا!
با این گرانی و تورم شاید هیچ‌وقت منتظر یلدا نیستند پس بیاييم با کمک هر چند ناچیز به این خانواده‌های آبرومند و نیازمند یلدای آنها را هم زیباتر کنیم.
به همین بهانه به میان مردم کبودراهنگ رفتیم تا درباره شب یلدا و وضعیت‌بازار گفت‌‌وگویی داشته باشیم:
قیطاسی که در حال خرید میوه است و می‌گوید: امسال میوه فراوان است ولی قیمت‌ها چندان مناسب نیست و چند روز پیش قیمت‌های برخی میوه‌ها مثل موز، انار و خرمالو به‌خاطر شب یلدا افزایش داشته و از مسئولان انتظار داریم که نظارت بیشتری بر وضعیت بازار داشته باشند.
جعفری می‌گوید: مدتی است که بیشتر اقلام خوراکی و دیگر اجناس به شدت بالا رفته و با توجه به شرایط بد اقتصادی مردم واقعاً توان خرید ندارند و برای شب یلدا هم فقط میوه و شیرینی می‌توانیم تهیه کنیم و توان خرید آجیل و نخودچی کشمش، توت خشک، انجیل خشک را که جزء به قول معروف شب چره شب یلدا بود را نداریم.
خانمی که کنار فروشگاهی ایستاده بود و فقط تماشا می‌کرد گفت: شرایط اقتصادی طوری سخت شده که واقعاً جرأت خرید نداریم و حتی اقلام ضروری را هم به‌سختی تهیه می‌کنیم متأسفانه برخی خانواده‌ها بسیاری از مراسم‌ها را تجملاتی کرده‌اند و شب یلدا که قدیمی‌ها بیشتر هدفشان دورهمی و جشن‌های سنتی بود امروز تبدیل به چشم و هم‌چشمی شده‌است و با این تفاسیر بسیاری از خانواده‌ها در مقابل فرزندانشان شرمنده می‌شوند.
سلیمانی می‌گوید: متأسفانه نظارت‌ها در شهرستان‌ کبودراهنگ ضعیف است و قیمت مغازه‌ها و فروشگاه‌ها با هم یکی نیست امروز من برای خرید شب یلدا وقت گذاشتم متأسفانه همه چیز گران است و مسئولان باید نظارت بیش از پیش داشته باشند.
رضایی یکی دیگر از شهروندان کبودراهنگی است و می‌گوید: شب یلدا یکی از سنت‌های قدیمی است که از قدیم‌ بوده و هست ولی امروز شرایط اقتصادی بسیاری از مردم خوب نیست و تعدادی که وضعیت مالی خوبی دارند بدون دغدغه چنین مراسم‌هایی را برگزار می‌کنند و اقشار ضعیف به ناچار و به خاطر این شرمنده خانواده نشوند خود را به آب و آتش می‌زنند تا بتوانند جشن مختصری فراهم آورند.
رئیس صمت شهرستان کبودراهنگ هم در گفت‌وگو با همدان‌پیام گفت: در این شهرستان همیشه نظارت بر قیمت‌ها وجود دارد تقریباً یک هفته قبل از شب یلدا نظارت‌ها بیشتر شده و از صبح تا عصر بازرسان به صورت مداوم قیمت‌ها را رصد می‌کنند و این نظارت‌ها در غالب گشت‌های مشترک بهداشت، تعزیرات حکومتی، اتاق اصناف و... در سطح شهرستان انجام می‌شود.
افشاری افزود: مردم در صورت مشاهده هرگونه تخلف افزایش قیمت می‌توانند با سامانه 124 تماس بگیرند و به ما گرانی را اطلاع دهند و تا آنجا که در توان داریم قطعاً این مسائل را پیگیری می‌کنیم.
وی همچنین خاطرنشان کرد: در شهرستان کبودراهنگ نمایشگاهی در غالب جشنواره یلدا نداشتیم ولی بر بازار نظارت داشتیم و در مواردی هم با کسانی که تخلفی داشتند برخورد کردیم.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس