دشت اسدآباد که در گذشته بهعنوان یکی از دشتهای پرآب کشور شناخته میشد، به دلیل خشکسالیهای مکرر، کاهش بارشها و برداشت بیرویه از منابع آب زیرزمینی به یکی از مناطق بحرانی در کشور تبدیل شده است. این دشت از حدود ۴ سال پیش به دلیل تنش آبی و بحرانهای ناشی از کمبود منابع آب، به وضعیت فوق بحرانی رسیده است. همانطور که در بسیاری از نقاط کشور شاهد چنین چالشهایی هستیم، دشت اسدآباد نیز از این بحرانها در امان نمانده و تهدیدات بزرگی برای آینده آن وجود دارد.
یکی از پیامدهای این بحران، افت سطح آبهای زیرزمینی است که مشکلات زیادی را برای منطقه ایجاد کرده است. این افت سطح آب زیرزمینی به خشک شدن رودخانهها و تالابها، از بین رفتن پوشش گیاهی، افزایش پدیده گرد و غبار، نشست زمین و حتی ایجاد فروچالهها منجر شده است. فروچالهها به تدریج در برخی نقاط دشت اسدآباد گسترش یافته و نرخ فرونشست در این نواحی بیش از ۱۰ سانتیمتر در سال است. برخی از این فروچالهها به سرعت در حال گسترش هستند و به تبع آن خطرات زیادی را برای زمین و منابع آب زیرزمینی به دنبال دارند.
دانشیار گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری در این باره گفت: فرونشست زمین بهطور خاموش و بیسر و صدا در حال پیشروی است و این روند به تدریج سبب کاهش سطح آبخوانها میشود. در صورتی که این روند ادامه یابد، ارتباط بین سطح آبخوان و عمق آن قطع میشود و به این ترتیب آبخوانهای دشت اسدآباد بهطور کامل از دست میروند. این وضعیت به معنای نابودی منابع آب زیرزمینی است که در آینده به بحران جدی در تأمین آب آشامیدنی و کشاورزی منجر خواهد شد. حافظ مهدنژاد افزود: دشت اسدآباد یکی از مناطق بحرانی کشور از نظر فرونشست زمین است.
طبق گزارشهای سازمانهای مختلف، این دشت در معرض خطر جدی قرار دارد و فرونشست زمین در آن بهطور قابل توجهی در حال گسترش است.
وی اشاره کرد: برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی، کاهش سطح آبخوانها و کشت محصولات پرمصرف مانند گندم، چغندرقند و ذرت در شرایطی که ظرفیت آبخوانها به حد کافی نیست، از جمله دلایل اصلی فرونشست در دشت اسدآباد محسوب میشود. همچنین، کاهش بارشهای مؤثر و خشکسالیهای مکرر در سالهای اخیر، گسترش شهری و ساخت و سازها و عدم رعایت الگوهای هیدرولوژیکی در طراحی زیرساختها نیز به مشکلات این دشت دامن زده است.
مهدنژاد تأکید کرد: با توجه به شرایط کنونی، این منطقه از یک طرف با کاهش منابع آبی مواجه است و از طرف دیگر به دلیل فرونشست، سطح زیرین خاک شروع به نشست کرده و این امر بهشدت آسیبزننده است.
مناطق آسیبدیده و روند گسترش فرونشست
دانشیار گروه جغرافیا و برنامهریزی شهری بیان کرد: تحلیل دادههای ماهوارهای نشان میدهد که فرونشست بیشترین شدت را در حاشیههای شمالی و شمالشرقی دشت اسدآباد دارد. این مناطق بیشتر در نزدیکی چاههای عمیق و نیمهعمیق غیرمجاز هستند. علاوه بر این، مناطق اطراف شهر اسدآباد که با افزایش جمعیت و گسترش شهری مواجه هستند، تحت فشار شدیدی از نظر منابع آبی قرار دارند. در این مناطق، به دلیل استفاده بیرویه از آبهای زیرزمینی، روند فرونشست سرعت گرفته و آثار آن به وضوح قابل مشاهده است.
وی با اشاره به اینکه این پدیده بهویژه در نقاطی همچون «موسیآباد» و «پل شکسته» مشهود است، یادآور شد: سالانه دچار نشست زمین و ایجاد شکافهای عمیق میشوند. این شکافها نهتنها آسیب به زیرساختها وارد میکنند، بلکه خسارات جبرانناپذیری به کشاورزان و سایر ساکنان منطقه وارد میآورند.
پیامدهای فرونشست در دشت اسدآباد
این استاد دانشگاه اظهار کرد: فرونشست زمین میتواند پیامدهای بسیار منفی برای دشت اسدآباد بهدنبال داشته باشد. یکی از این پیامدها، تخریب زیرساختها مانند جادهها، کانالهای آبیاری، خطوط برق و سازههای ساختمانی است. نشست زمین ممکن است منجر به شکافها یا فروریزش در این زیرساختها شود و این موضوع بهشدت بر کیفیت زندگی ساکنان و فعالیتهای اقتصادی منطقه تأثیر میگذارد.
وی یکی دیگر از پیامدهای فرونشست، کاهش کیفیت آبهای زیرزمینی عنوان کرد و گفت: زمانی که سطح آبها پایین میآید، ممکن است آبهای شور یا آلوده از لایههای عمیقتر به آبخوانهای شیرین نفوذ کنند و این امر کیفیت منابع آب را بهشدت کاهش میدهد.
راهکارهای مقابله با فرونشست در دشت اسدآباد
مهدنژاد با بیان اینکه برای مقابله با بحران فرونشست در دشت اسدآباد، نیاز به یک راهکار جامع و پایدار است، افزود: این راهکارها باید شامل مواردی همچون کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی، تغییر الگوی کشت و استفاده از محصولات کمآب، شناسایی و محدود کردن چاههای غیرمجاز و نظارت بر مصرف آب باشد.
وی بر اهمیت افزایش تغذیه آبخوانها تأکید کرد و گفت: یکی از روشهای مؤثر، اجرای طرحهای تغذیه مصنوعی آبخوانها است. این طرحها شامل ساخت سدهای زیرزمینی، استخرهای نفوذی و هدایت سیلابها به بسترهای طبیعی آبخوانها است.
مدیر منابع آب شهرستان اسدآباد در اینباره گفت: در حال حاضر تعداد زیادی از چاههای کشاورزی شهرستان به کنتورهای هوشمند مجهز شدهاند و انتظار میرود که طی دو سال آینده تمامی چاههای شهرستان به این سیستم مجهز شوند.
مجید رکنیان افزود: در نهایت، میتوان گفت که بحران فرونشست در دشت اسدآباد تهدیدی جدی برای منابع آب و زندگی مردم این منطقه است. این بحران تنها با همکاری و هماهنگی تمامی ارگانها، دستگاههای اجرایی، کشاورزان و مردم قابل پیشگیری است. با اجرای اقدامات صحیح و پایدار، میتوان از گسترش فرونشست و نابودی منابع آب زیرزمینی جلوگیری کرد و از این منابع حیاتی برای نسلهای آینده محافظت کرد.
