پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

نقدهای صریح «محمدرضا یوسفی» نویسنده مطرح همدانی درباره ادبیات کودک

داستان‌های فلسفی برای کودکان مصیبت است

ادبیات چطور می‌تواند به آموختن مهارت‌های زندگی به کودکان و نوجوانان کمک کند؟ نحوه برخورد داستان‌های کودکانه با سؤالات چالش‌برانگیز کودکان درباره خودشان چطور باید باشد؟ چه‌نوع داستانی می‌تواند خلاقیت کودکان و نوجوانان را تقویت کند؟ پاسخ این سؤالات و بیشتر از این‌ها را «محمدرضا یوسفی» نویسنده مشهور همدانی که یکی‌از مهم‌ترین داستان‌نویسان و پژوهشگران حوزه کودک و نوجوان کشور است در گفت‌وگو به ایسنا مطرح کرده است.
ادبیات و آموختن مهارت‌های زندگی
این نویسنده ادبیات کودک و نوجوان ابتدا درباره ضرورت پرداختن به آموزش مهارت‌های زندگی برای بچه‌ها و جایگاه این موضوع در کتاب‌های کودک و نوجوان می‌گوید: «ابتدا باید مهارت‌ها را تعریف کنیم؛ مهارت‌ها برای گروه‌های سنی مختلف متفاوت است. مسأله دیگری که وجود دارد این‌است که معمولا آموزش‌وپرورش مهارت‌ها را به‌نوعی تعریف می‌کند و خانواده‌ها به نوع دیگری؛ یعنی تعریف‌ها از مهارت‌ها متفاوت است؛ مثلا درباره عشق و آشنا شدن با این مفهوم، این‌که یک مهارت است یا غریزه و یا عرف اجتماعی و بچه‌ها از چه سنی باید با این موضوع آشنا شوند، اختلاف وجود دارد.»
ضعف مدارس در پاسخگویی به سؤالات بچه‌ها
نویسنده «عکس یادگاری بگیریم» و «وقت قصه مرا صدا کن» نگاهی انتقادی به موضوع ادبیات کودک و نحوه برخورد آن با مهرات‌های اجتماعی دارد: «ما نباید فکر کنیم مهارت‌های زندگی فقط این است که کودک کار جمعی یاد بگیرد. ما باید مهارت‌ها را جدی‌تر و بنیادی‌تر تلقی کنیم. سیستم آموزش‌و روش ما به‌دلیل بافت سنتی نمی‌تواند پاسخ‌گوی نیاز بچه‌ها باشد و معلوم نیست چه عقده‌هایی در درون کودک شکل بگیرد و چه مسائلی در آینده برایش پیش بیاید. این موضوع ملعبه دست یک‌سری ناشر شده است، به‌ندرت ناشری را می‌بینید که در این زمینه کتاب نداشته باشد.»
داستان‌های فلسفی مصیبت است
محمدرضا یوسفی اعتقاد دارد هر داستانی که برای کودک نوشته می‌شود به شکلی مهارت‌های اجتماعی را به او آموزش می‌دهد: «می‌توان گفت بیان مهارت زندگی گریزناپذیر است، هرچند نویسنده ممکن است این مهارت را به‌صورت مستقیم نگوید و هرچه آموزه‌ها در حوزه ادبیات و داستان غیرمستقیم باشد، تأثیرگذاری عمیق‌تری در ناخودآگاه کودکان دارد. بدون تردید نویسنده‌هایی که با مهارت‌های زندگی به‌صورت سطحی برخورد می‌کنند، یعنی آموزش مهارت را به خود داستان ترجیح می‌دهد، داستان را نمی‌شناسند. یکی‌از مصیبت‌های ما این است که چپ و راست داستان فلسفی منتشر می‌شود، این کتاب‌ها حرف فلسفی دارند، اما ساختار داستانی ندارند یا می‌خواهند مهارت اجتماعی را به بچه‌ها یاد بدهند، نویسنده مهارت‌ها را می‌شناسد، اما هنر و داستان را نمی‌شناسد و از آن برداشت ابتدایی دارد.»
داستان را نمی‌شناسند
این نویسنده ادبیات کودک و نوجوان درباره نویسندگان جوان این حوزه می‌گوید: «معمولا نویسنده‌هایی که ناتوان‌اند، تجربه اولیه‌شان است و قدرت قلم ندارند این کارها را انجام می‌دهند. در بازار کتاب از این موارد فراوان است. هر روان‌شناسی به خود اجازه می‌دهد داستان مهارتی و آموزشی بنویسد، در صورتی‌که داستان را به‌معنای واقعی نمی‌شناسد. داستان یک تخصص است. یکی‌از عناصر داستان درون‌مایه است، مهارت می‌تواند درون‌مایه باشد، بقیه عناصر داستان چه می‌شود؟ عناصر داستانی باید دست‌به‌دست هم دهند تا داستان خلاق و منحصر به‌فردی به‌وجود بیاید. نمی‌شود که نویسنده فقط درون‌مایه را بشناسد و بخواهد مهارتی را به کودک آموزش بدهد؛ در این صورت کارهای ساده و خیلی سطحی وارد بازار می‌شود. به‌نظرم نویسنده‌ای ‌که بخواهد مهارت‌ها زندگی را به‌ کودکان آموزش بدهد، باید ادبیات داستانی را بشناسد.»
خلاقیت سطحی شده است
یوسفی در انتها درباره واژه خلاقیت صحبت می‌کند:«یکی‌از واژه‌هایی که درباره‌اش کتاب زیاد است، «خلاقیت» و آموزش مهارت خلاقیت به کودک است، اما این واژه رشته‌رشته، دستمالی و سطحی شده است. همه‌چیز خلاق شده و هرکس به خود اجازه می‌دهد، داستان خلاق به کودک یاد بدهد. البته بیشتر دکان شده است و اگر از این افراد فرد بخواهید خلاقیت را تعریف کنند، ناتوان هستند. غلب کسانی که می‌نویسند یا مربی هستند و یا احساس می‌کنند باید مهارت‌ها را به بچه‌ها یاد بدهند. بنابراین تعدادی کتاب تهیه می‌کنند و می‌خوانند و با الهام گرفتن از آن‌ها می‌نویسد. من این موضوع را در حوزه قصه‌گویی هم دیده‌ام؛ فاجعه است.»
قصه را بشناسید
این نویسنده توصیه‌هایی هم برای نویسندگان دارد: «نویسنده باید قصه را بشناسد و درون‌مایه‌ای را که احساس می‌کند بچه‌ها در آن ضعیف هستند در دل قصه بگذارد و آموزش بدهد. قصه‌های فولکلوریک مثلا «بز زنگوله‌پا» ۱۰ قرن است که مانده، این قصه یک قصه مهارتی است و می‌خواهد به کودک آموزش بدهد زمانی که پدر و مادر در خانه نیستند، بچه‌ها در را به روی غریبه‌ها باز نکنند. این قصه این مهارت‌ را به‌شکل فانتزی به بچه‌ها آموزش می‌دهد. فولکلوریک در مهارت‌آموزی قوی است، اما چون مربیان ما این‌ها را نمی‌شناسند، دنبال ترجمه می‌روند و خود را سرگرم می‌کنند و آخر سر هم قصه الکی به بچه‌ها می‌دهند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس