پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

اکبر عبدی؛ خالق شخصیت‌های ماندگار سینمای ایران

نویسنده : مهرداد حمزه

در سینمای ایران کمتر بازیگری را می‌توان یافت که این اندازه از قالب‌های مرسوم فاصله گرفته باشد. او نه اسیر چهره‌اش شده، نه اسیر موفقیت‌های گذشته‌اش و نه حتی اسیر تصویری که مخاطب از او ساخته است.
برای اکبر عبدی، هر نقش فرصتی است برای تولد انسانی دیگر؛ انسانی که باید از درون شناخته شود، نه آنکه صرفا با گریم یا تغییر صدا ساخته شود.
بسیاری، اکبر عبدی را با خنده به خاطر می‌آورند؛ با شخصیت‌های شیرین و طنزی که سال‌ها مهمان خانه‌های مردم بودند. اما آنچه او را از بسیاری از بازیگران کمدی متمایز می‌کند، توانایی شگفت‌انگیزش در روایت اندوه انسان است. او همان قدر که خنده را می‌شناسد، رنج را نیز می‌فهمد و همین شناخت، به بازی‌هایش عمقی کم‌نظیر بخشیده است.
شاید هیچ اثری به اندازه «مادر» ساخته جاودانه علی حاتمی، این توانایی را آشکار نکرده باشد. عبدی در نقش غلامحسین، یکی از ماندگارترین شخصیت‌های تاریخ سینمای ایران را خلق می‌کند؛ انسانی سرشار از معصومیت، وابستگی، عشق و تنهایی. او در این فیلم، هرگز نمی‌کوشد احساسات مخاطب را با اغراق برانگیزد. نگاه‌های کودکانه، سکوت‌های طولانی و حرکات حساب شده‌اش، چنان طبیعی است که تماشاگر پس از چند دقیقه، بازیگر را فراموش می‌کند و تنها غلامحسین را می‌بیند؛ انسانی که هنوز پس از گذشت سال‌ها، در حافظه سینمای ایران زنده است.
اگر «مادر» اوج توانایی عبدی در درام است، «اجاره‌نشین‌ها» نمونه‌ای درخشان از قدرت او در خلق شخصیت‌های مردمی‌است. او در این فیلم، تصویری آشنا از آدم‌های طبقه متوسط جامعه ارائه می‌دهد؛ انسان‌هایی که زیر فشار مشکلات زندگی، هنوز امید و شوخ طبعی را از دست نداده‌اند. عبدی در این اثر، نه صرفا یک شخصیت کمیک، بلکه نماینده بخشی از جامعه ایران است.
در «آدم برفی»، جسارت بازیگری او به اوج می‌رسد. بازی شخصیتی که ناچار است در قالب یک زن زندگی کند، می‌توانست به نمایشی اغراق‌آمیز یا صرفا طنزآلود تبدیل شود، اما عبدی با تسلط مثال‌زدنی بر جزییات رفتاری، شخصیتی باورپذیر خلق می‌کند؛ تا جایی که مخاطب، پس از مدتی گریم را فراموش می‌کند و با خود شخصیت همراه می‌شود. این همان مرزی است که بازیگری بزرگ را از تقلید صرف جدا می‌کند.
در «هنرپیشه»، او روی دیگر توانایی خود را به نمایش می‌گذارد. شخصیتی که میان رویا، واقعیت، طنز و تلخی در رفت و آمد است و عبدی با مهارتی کم‌نظیر، این مرز باریک را حفظ می‌کند. او به خوبی می‌داند که یک نگاه، یک مکث یا حتی یک سکوت، گاهی بیش از چند صفحه دیالوگ، معنا می‌آفریند.
سال‌ها بعد، در «خوابم می‌آد»، بار دیگر همه را شگفت‌زده کرد. نقش مادری سالخورده را چنان دقیق و باورپذیر اجرا می‌کند که بسیاری، بازیگر را از یاد بردند و تنها با یک مادر ایرانی روبه‌رو شدند؛ مادری که گاهی مهربان است، گاهی سخت‌گیر و گاهی تلخ، اما در همه حال واقعی است. این نقش، بار دیگر ثابت کرد که عبدی برای بازیگری، مرزی میان زن و مرد، پیر و جوان یا کمدی و درام قائل نیست.
حتی در آثار عامه‌پسندی مانند «اخراجی‌ها» نیز، او هرگز به یک تیپ ثابت تبدیل نمی‌شود. شخصیت‌هایش از دل جامعه می‌آیند؛ آدم‌هایی با ترس‌ها، آرزوها، شوخی‌ها و ضعف‌های آشنا که تماشاگر آنها را در زندگی روزمره خود دیده است. همین نزدیکی به زندگی، راز محبوبیت نقش‌های اوست.
تلویزیون نیز سهم مهمی‌در تثبیت جایگاه اکبر عبدی دارد. از «بازم مدرسه‌ام دیر شد» تا مجموعه‌های خاطره‌انگیز دهه‌های بعد، او نشان داد که قاب کوچک تلویزیون نیز می‌تواند میدان خلق شخصیت‌های بزرگ باشد. نسل‌های مختلف، هر کدام با یکی از نقش‌های او خاطره دارند؛ نشانه‌ای روشن از اینکه محبوبیتش، محدود به یک دوره یا یک اثر نیست.
آنچه اکبر عبدی را ماندگار کرده، صرفا توانایی در تغییر چهره یا تقلید صدا نیست؛ او برای هر شخصیت، روحی مستقل می‌آفریند. شیوه راه رفتن، نگاه کردن، خندیدن، سکوت کردن و حتی نفس کشیدن شخصیت‌هایش با یکدیگر تفاوت دارد. به همین دلیل است که مخاطب پس از پایان فیلم، بازیگر را به یاد نمی‌آورد؛ بلکه انسان‌هایی را به خاطر می‌سپارد که او خلق کرده است.
شاید راز ماندگاری اکبر عبدی همین باشد؛ او هیچ‌گاه در پی ستاره شدن نبود، بلکه همواره کوشید بازیگر بماند. ستاره‌ها با گذر زمان کم فروغ می‌شوند، اما شخصیت‌هایی که یک بازیگر در حافظه جمعی یک ملت خلق می‌کند، سال‌ها و حتی نسل‌ها باقی می‌مانند.
حالا با خاموش شدن چراغ زندگی اکبر عبدی، سینمای ایران یکی از بزرگترین خالقان شخصیت‌های ماندگار خود را از دست داد. هنرمندی که بیش از 4 دهه، با هر نقش، انسانی تازه به سینمای ایران هدیه کرد؛ از غلامحسین معصوم «مادر» و مرد ساده‌دل «اجاره‌نشین‌ها» تا شخصیت متفاوت «آدم برفی»، مادر «خوابم می‌آد» و ده‌ها چهره فراموش نشدنی دیگر که هر یک بخشی از حافظه جمعی ایرانیان شده‌اند.
مرگ، پایان حضور جسم یک هنرمند است، نه پایان حیات هنر او. اکبر عبدی از میان ما رفت، اما شخصیت‌هایی که آفرید، هم‌چنان بر پرده سینما، قاب تلویزیون و در ذهن میلیون‌ها ایرانی زندگی خواهند کرد. شاید سال‌ها بعد، نسل‌هایی که او را ندیده‌اند نیز با تماشای «مادر»، «اجاره‌نشین‌ها»، «هنرپیشه»، «آدم برفی» یا «خوابم می‌آد»، همان لبخند را بر لب و همان بغض را در گلو احساس کنند؛ زیرا هنرمندان بزرگ نمی‌میرند، آنان در شخصیت‌هایی که خلق کرده‌اند، جاودانه می‌شوند. همین.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس