مهمترین تأثیری که کمآبی در سالهای اخیر بر روی زندگی انسانها داشته، در دشتها و با ایجاد فروچاله نمود پیدا کرده است.
استان همدان متناوب با دیگر استانهای ایران، چندین دهه است که با مسأله فروچاله دستوپنجه نرم میکند. در واقع، فروچاله به حالتی اطلاق میشود که زمین بهطور ناگهانی فرو میریزد و در حال حاضر بیش از ۱۰ استان در کشور از جمله استان همدان با این پدیده مواجه هستند.
عوامل طبیعی و انسانی مختلفی در بروز این پدیده نقش دارند. بهطور کلی، فروچالهها به تدریج در زمان گسترش مییابند و بهطور معمول خسارتهای ناشی از ایجاد فروچاله ترمیمناپذیر، پرهزینه و مخرب است. در حال حاضر، بیشتر دشتهای استان با این معضل روبهرو هستند و شاهد آن هستیم که بیتوجهی به این روند و نبود چارهاندیشی برای کنترل این موضوع چه خسارتهای جبرانناپذیری را برای مردم استان به ارمغان آورده است.
متأسفانه، شهرهای متعددی در استان از جمله شهرستان کبودراهنگ دچار این پدیده شدهاند و در حال حاضر این شهرستان جزء شهرهایی در کشور است که بیشترین تعداد فروچاله را دارد. از مهمترین دلایل بروز این وضعیت میتوان به حفر چاههای عمیق در دشتها، مصرف بیرویه آب و انتخاب محصولات پرآببر برای کشت مثل هندوانه، سیبزمینی و صیفیجات اشاره کرد.
علاوهبر مشکلاتی که فروچاله میتواند در بخش کشاورزی ایجاد کند، نزدیک شدن فروچالهها به مناطق مسکونی است که میتواند برای جامعه انسانی بسیار بحرانآفرین باشد.
عمق فروچالهها تحت تأثیر عوامل متعددی متفاوت است
به گزارش ایسنا، عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با بیان اینکه فروچاله یا کارستچال (Sinkhole) به معنای زمین پست، جای عمیق و در زمینشناسی به فرورفتگیهای طبیعی در سطح زمین اطلاق میشود، گفت: فروچالهها در سازندهای کارستی (گچ و آهک) به وجود میآیند و عمق آنها در نقاط مختلف تحت تأثیر سازند زمینشناسی، شیب زمینشناسی، بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی، شیب سطحی زمین، توسعه کشاورزی آبی، شرایط اقلیمی، ریزش نزولات آسمانی، نوع نزولات آسمانی، بافت خاک، ساختمان خاک، جریانات زیر سطحی (sub Flow) و رو سطحی (Top Flow) و عوامل طبیعی و انسانی میتواند از یک متر تا ۶۰۰ متر متفاوت باشد.
قاسم اسدیان با تأکید بر اینکه فعالیتهای انسانی بهصورت دستکاری در طبیعت، ایجاد بیرویه سدهای مخزنی، بهرهبرداری بیرویه از منابع آب زیرزمینی، معدنکاوی، ایجاد جادههای کوهستانی، نابودی جنگلها و مراتع، تغییر اقلیم، توسعههای مخرب بدون توجه به توان اکولوژیک منطقه و بیتوجهی به محیط زیست میتواند این روند طبیعی را تشدید کند، اظهار کرد: در ادامه، این فرآیند به بروز نشست زمین در سطح گسترده در دشت منجر شده که امروزه از این فرآیند با واژه زلزله خاموش یاد میکنند.
وی با اشاره به اینکه بهطور کلی از ۶۱۰ دشت کشور، حدود ۳۱۰ دشت در معرض خطر فروچاله و فرونشست قرار دارند، افزود: این پدیده در استان همدان به ویژه در مناطقی از کبودراهنگ، قهاوند، بهار و همهکسی نیز مشهود است.
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با بیان اینکه تغییر اقلیم، کاهش ریزش نزولات آسمانی، افزایش درجه حرارت دما، تبخیر و تعرق، نفوذ آب، انحلال سنگ و خاک، هوازدگی شیمیایی خاک، بهرهبرداری بیرویه از آبهای زیرزمینی و افت شدید سطح آبهای زیرزمینی از برخی علل ایجاد فروچالههاست، گفت: در مجموع، انواع فروچالهها به سه دسته تقسیم میشود.
اسدیان ادامه داد: نخستین مورد، فروچاله انحلالی (Dissolution sinkholes) است. در این نوع فروچاله، خاک یا پوشش گیاهی کمی روی سنگ آهک یا سایر سنگ بستر وجود دارد و آب حاصل از باران و رواناب به آرامی از شکافهای سنگ بستر عبور و آن را حل میکند و در نتیجه به تدریج فرسایش رخ میدهد.
فروچالههای انحلالی اغلب بیخطر هستند.
وی با بیان اینکه فروچالههای انحلالی گاهی تبدیل به حوضچه شده و آب در داخل آن جمع میشود، گفت: فروچالههای انحلالی بیشتر به آرامی شکل گرفته و معمولا خطرناک نیستند، اما اگر آب از لایه زیرین محافظ عبور کند، فروچالههایی که تبدیل به حوضچه میشوند، میتوانند ناگهان تخلیه شوند.
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با بیان اینکه دسته دوم در میان فروچالهها، فروچاله «نشست پوشش» (Cover-subsidence sinkholes) است، خاطرنشان کرد: این فروچالهها در مناطقی ایجاد میشود که ماسهسنگ بستر را پوشانده و شن و ماسه به منافذی در سنگ فیلتر نفوذ و به تدریج باعث فرورفتن سطح زمین میشود که ادامه فرسایش اندازه فرو رفتگی را افزایش میدهد.
اسدیان در ادامه خطرناکترین نوع فروچاله را «فروپاشی پوشش» (Cover-collapse sinkholes) دانست و افزود: در این نوع، سنگ بستر توسط لایهای از خاک رس پوشانده میشود، اما در زیر این پوشش، زمین به تدریج آب یک غار زیرزمینی را حل کرده و رسوبات زمین شروع به فرسایش یا ریزش از پایین به داخل غار میکنند.
وی ادامه داد: در این حالت، زمین از زیر به فروریختن ادامه میدهد تا زمانی که فقط یک لایه نازک بین سطح و دهانه زیرزمینی باقی بماند و هنگامی که آن لایه فرو میریزد، فروچاله ناگهان باز شده و هر ساختمان و جسمی را که در سطح باشد میبلعد.
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان در ادامه در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان وضعیت فروچالهها را بهبود بخشید، اظهار کرد: در حقیقت هیچگونه فعالیتی برای بهبود وضعیت فروچالهها وجود ندارد، فقط از نظر شکلی میتوان آنها را پر کرد و در مناطق شهری میتوان با استفاده از خاک سنگ، نخاله و ضایعات ساختمانی فروچالهها را پر و ظاهر آن را بهبود بخشید.
اسدیان با بیان اینکه در مجموع، برخی عوامل طبیعی و برخی فعالیتهای انسانی منجر به ایجاد فرونشست و فروچاله میشود، گفت: جلوگیری از اشباع اراضی زراعی، مدیریت و کنترل اصولی معدنکاوی در اراضی دامنهای، سردشتها و دشتها، استفاده از روشهای آبیاری قطرهای، جلوگیری از حفر چاههای غیرمجاز عمیق و نیمهعمیق، جلوگیری از کفکنی و عمیق کردن چاهها، استفاده از شیوههای نوین کشاورزی و ارتقاء بهرهوری در تولیدات، جلوگیری از بهرهبرداری بیرویه از منابع آبی، توجه کامل به توان اکولوژیک مناطق و توجه به هشدارهای زیستمحیطی از مهمترین مواردی است که در راستای جلوگیری از ایجاد و گسترش این پدیده باید در دستور کار قرار گیرد.
شناسایی ۳۰ فروچاله در همدان
وی در ادامه با اشاره به اینکه استان همدان افزونبر ۳۵ سال است که شاهد ایجاد فروچالههای متفاوتی در شهرستانهای کبودراهنگ، قهاوند و بهار است، اظهار کرد: هرچند در بسیاری از شهرستانهای همدان زمینه بروز فروچاله وجود دارد، اما بالغ بر ۳۰ فروچاله در همدان بهصورت مشهود با دهانه بزرگ دیده شده که ابعاد آنها در برخی مناطق با قطر دو تا سه متر و عمق 1/5 متر است.
اسدیان با اشاره به اینکه از مجموع ۱۰ دشت استان همدان، همه دشتها ممنوعه هستند، تأکید کرد: در حال حاضر حق حفر چاه و بهرهبرداری جدید در این مناطق وجود ندارد.
عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با تأکید بر اینکه استان همدان به لحاظ شرایط اقلیمی و آب و هوایی در وضعیت محدودیت منابع آبی قرار دارد، افزود: در استان همدان افزونبر ۸۵ درصد آب مورد نیاز از منابع آبهای زیرزمینی تأمین میشود که این روند منجر به تخلیه آبخوانها و سفرههای زیرزمینی شده و با افت سطح آب، پیوستگی و چسبندگی بین مولکولهای خاک کاهش پیدا کرده است.
حفظ رطوبت خاک برای پایداری آن الزامی است
اسدیان با بیان اینکه باید تدابیر لازم در خصوص مدیریت منابع آبی در استان اتخاذ شود، اظهار کرد: وجود رطوبت در خاک زمینه فعالیت شیمیایی و فیزیکی در خاک را بهبود میبخشد و منجر به پایداری ساختمان خاک و بهبود شرایط طبیعی طبقات خاک میشود.
وی با تأکید بر اینکه در بهبود این شرایط، نقش اصلی را مردم ایفا میکنند، افزود: یکی از مهمترین روشهای پیشگیری در خصوص بحران فروچاله، مدیریت منابع آبهای زیرزمینی توسط انسانها است.
عضو هیأت علمی بازنشسته مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی استان همدان با اشاره به افزایش تعداد چاههای بدون مجوز، ادامه داد: در دهه ۵۰ تعداد چاههای نیمهعمیق و عمیق کشور حدود 5هزار و ۲۰۰ حلقه بوده که در حال حاضر این تعداد به حدود یک میلیون حلقه چاه رسیده که اغلب آنها فاقد مجوز هستند.
اسدیان افزود: متأسفانه، تخلیه آبخوانها و سفرههای زیرزمینی منجر به نابودی اکوسیستم و طبیعت میشود که نتیجه آن را میتوان در پدیدههایی مثل فروچاله و فرونشست مشاهده کرد.
فروچاله با فرونشست متفاوت است
کارشناس زمینشناسی شرکت آب منطقهای استان همدان هم ضمن تأکید بر تفاوت فروچاله با فرونشست، بیان کرد: فروچاله پدیدهای است که در آن بهطور ناگهانی حفرههای به نسبت عمیق در ابعاد چند متر تا چند ده متر در سطح زمین ایجاد و به داخل فرو ریخته میشود، اما فرونشست، در سطح وسیع با نرخ چند میلیمتر تا چند سانتیمتر در سال بهصورت تدریجی در سطح زمین فرو مینشیند.
مرتضی احمدی رحمت عامل اصلی ایجاد فروچاله را وجود سازندها و لایههای آهکی، گچی و نمکی در زیر سطح زمین دانست و گفت: این لایهها در اثر ورود آبهای جوی از مناطق تغذیه منابع آب موجود در آنها دچار انحلال شده و غارهای زیرزمینی را تشکیل میدهند.
وی ظرفیت وقوع فروچالهها در مناطقی با جنس کربناته و سولفاته با قابلیت انحلال را بیشتر دانست و ادامه داد: شناسایی این مناطق، حفرهها و غارهای زیرزمینی ایجاد شده در اثر انحلال با روشهای نوین ژئوفیزیکی و دورسنجی برای جلوگیری از بارگذاری، ایجاد سازههایی با وزن بالا، کنترل بهرهبرداری از چاهها و عدم بهرهبرداری بیرویه از منابع آب موجود در سنگهای فوقالذکر میتواند از تشدید انحلال و نیز ایجاد خطرات جانی و مالی جلوگیری کند.
انجام مطالعه برای پیشگیری از خطرات احتمالی الزامی است
وی با بیان اینکه استان همدان یکی از استانهایی است که بیشترین تعداد فروچاله را دارد، گفت: این پدیده بیشتر در محدوده کبودراهنگ، فامنین و قهاوند به وقوع پیوسته، اما مناطق دیگری از استان که دارای سنگ کف آهکی و منابع آب کارستی بوده نیز نیازمند مطالعه برای پیشگیری از خطرات احتمالی است.
احمدی رحمت وظیفه دستگاههای متولی را جلوگیری از وقوع بحران، مطالعه و شناسایی مناطق دارای پتانسیل فروچاله بهمنظور ارائه هشدار و جلوگیری از بارگذاریها در این مناطق دانست و اظهار کرد: دستگاههای متولی در بهرهبرداری از منابع آب زیرزمینی بهویژه بخش کشاورزی باید توجه لازم را داشته باشند و همچنین عموم مردم بهویژه کشاورزان باید در خصوص کنترل بهرهبرداری از منابع آبی زیرزمینی و عدم بهرهبرداری از منابع آب سازندی در بخش کشاورزی توجه لازم را داشته باشند.
کمبود آب در استان همدان همانند ویروسی شده که هر روز بخشی از بدن را درگیر میکند. پیدایش فروچالهها نیز ناشی از تمامی سوءمدیریتهایی است که در خصوص منابع آبی انجام شده و ما امروز با یک استان خشک و بدون آب مواجه هستیم.
برداشت بیرویه از منابع آبی و کشت محصولات پرآببر را میتوان از جمله دلایلی دانست که سبب ایجاد فروچالهها در استان همدان شده است. همچنین با توجه به ارتباط غیرقابلانکاری که بین کمآبی و ایجاد فروچالهها وجود دارد، یکی از راههای مقابله با کمآبی، ترویج الگوی کشت کمآببر متناسب با شرایط آب و هوایی استان است.
حفظ پوشش گیاهی، کنترل زهکشی آب، نظارت بر سطوح آبهای زیرزمینی و ارائه آموزشهای عمومی برای افزایش آگاهی در مورد فروچالهها و پیشگیری از آنها در راستای افزایش امنیت عمومی از دیگر اقدامات پیشگیرانه در این زمینه است.
افزایش تعداد فروچالهها میتواند برای کل استان خطرناک بوده و سبب ایجاد مشکلات جدیتری شود؛ به همین دلیل تدوین برنامههایی برای کنترل بهرهبرداری از آبهای زیرزمینی و مدیریت مصرف آب برای پیشگیری در این زمینه الزامی است.
