کشاورزی در همدان، استانی با بیش از ۳۰۰ هزار هکتار اراضی زراعی، همواره نقشی کلیدی در تأمین امنیت غذایی کشور ایفا کرده است. اما با گذشت زمان و بروز بحرانهایی نظیر کمبود آب، تغییرات اقلیمی و افزایش هزینههای تولید، روشهای سنتی دیگر پاسخگوی نیازها نیست. اکنون، توسعه فناوریهای بومی و حرکت به سمت کشاورزی هوشمند، بارقهای از امید برای آینده این بخش به شمار میرود.
22مین نمایشگاه بینالمللی کشاورزی همدان که در شهریورماه امسال برگزار شد، تنها یک رویداد تجاری نبود؛ بلکه صحنهای برای نمایش دستاوردهای علمی و فناورانه بود که میتوانند چهره کشاورزی ایران را متحول کنند. در میان این دستاوردها، دو سامانه بومی با نامهای «هوشآب» و «داروگ» بیش از دیگران نگاهها را به خود جلب کردند؛ سامانههایی که نهتنها در سطح استان، بلکه در مقیاس ملی در حال اثرگذاریاند.
فشار بر کشاورزی سنتی؛ ضرورت تغییر رویکرد
کشاورزی سنتی ایران در سالهای اخیر با فشارهای متعددی مواجه بوده است از جمله کاهش منابع آب زیرزمینی و افت کیفیت خاک، گرمایش زمین و تغییر الگوهای بارندگی، افزایش هزینه نهادهها و نیروی کار و محدودیت بازارهای صادراتی و رقابت با محصولات ارزان وارداتی.
به گفته کارشناسان، ادامه روشهای سنتی به معنای کاهش تدریجی بهرهوری و افزایش وابستگی غذایی کشور خواهد بود. در چنین شرایطی، فناوری و دادههای علمی میتوانند جایگزین تصمیمگیریهای تجربی شوند و کشاورزان را به سمت بهرهوری پایدار هدایت کنند. فناوران همدانی توانستهاند با ایجاد دو سامانه هوشمند در عرصه کشاورزی تحولی عمیق ایجاد کرده و کاری کنند کشاورزان بتوانند با کمترین هزینه و با برنامهای یکساله و دقیق بیشترین بهرهوری را داشته باشند.
هوشآب؛ برنامهریزی آبیاری در کمترین زمان
سامانه هوشآب که توسط گروهی از فناوران همدانی طراحی شده، نمونهای روشن از این تغییر رویکرد است.
مهدی حبیبی، طراح این سامانه، در گفتوگو با همدان پیام توضیح میدهد: ۱۵ سال پیش، زمانی که سازمان فائو نسبت به بحران کشاورزی در ایران هشدار داد، ما تصمیم گرفتیم کاری عملی انجام دهیم. هدف ما این بود که کشاورز بتواند ظرف چند ساعت، طرح دقیق آبیاری خود را اجرا کند، بدون آنکه نیاز به تغییرات پیچیده یا آموزشهای طولانی داشته باشد.
هوشآب با دریافت دادههای اقلیمی و خاکی، برنامهای یکساله برای کشت و آبیاری ارائه میدهد. هزینه استفاده از این سامانه برای هر هکتار تنها حدود یک میلیون تومان است؛ مبلغی که در مقایسه با صرفهجویی در مصرف آب و افزایش عملکرد محصول، ناچیز به نظر میرسد.
امروز هزاران هکتار از مزارع کشور، بهویژه در کشت نیشکر و پروژههای بزرگ زراعی، تحت مدیریت هوشآب قرار دارند. کاربران این سامانه گزارش دادهاند که نهتنها هزینههای تولید کاهش یافته، بلکه کیفیت محصول نیز بهبود پیدا کرده است.
داروگ؛ هواشناسی در خدمت کشاورز
اگر هوشآب مدیریت آبیاری را هدف گرفته، سامانه داروگ بر پایه دادههای هواشناسی بنا شده است. این سامانه که در ابتدا برای پیشبینی بارش طراحی شده بود، اکنون به یک ابزار جامع برای تصمیمگیری کشاورزان تبدیل شده است.
حبیبی در معرفی این محصول میگوید: داروگ با استفاده از دادههای ۴۰ ساله و الگوریتمهای پیشرفته، اطلاعات دقیق و بومی در اختیار کشاورز قرار میدهد.
کشاورز تنها با پاسخ به چند پرسش ساده میتواند بفهمد چه محصولی را در چه زمانی کشت کند تا بیشترین بازده را داشته باشد. بر اساس قرارداد با سازمان تحقیقات کشاورزی، تاکنون بیش از ۴۰۰ ایستگاه مجازی هواشناسی در کشور راهاندازی شده است. در مجموع، شبکه ۱۲ هزار ایستگاه فعال، دادههایی با دقت ۹۸ درصد ارائه میکند؛ دقتی که از نگاه کارشناسان، بیسابقه است.
حبیبی ادامه داد: ما در حوزه برنامهریزی آبیاری ورود کردیم و سامانه هوشآب دادهها را به روشهای قابل اجرا در اراضی کشاورزی تبدیل میکند. در حوزه هواشناسی نیز برای پاسخ به نیازهای کشاورزی به سراغ سیستمهای پیشرفته رفتیم و با همکاری شرکتهای معتبر، سیستم داروگ را طراحی کردیم. این سیستم در ابتدا برای پیشبینی بارندگی توسعه یافته بود اما به مرور به سامانهای تبدیل شد که اطلاعات دقیق و بهروز را بر اساس دادههای ۴۰ ساله مزرعه، به کمک چند پرسش ساده، به کشاورز ارائه میدهد تا تصمیمگیری برای کشت محصول در سال زراعی آسانتر شود.
اقتصاد کشاورزی هوشمند
رئیس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی همدان نیز در این زمینه تأکید کرد: کشاورزی هوشمند ضرورتی اجتنابناپذیر است. الگوی کشت باید آبمحور و اقتصادمحور باشد. همدان ظرفیت بینظیری در گیاهان دارویی دارد و نباید آن را نادیده گرفت.
صفتا... مرادی به زعفران بهعنوان محصولی تاریخی در همدان اشاره کرد که به دلیل کمتوجهی، جایگاه خود را از دست داده است: با حمایت و برنامهریزی میتوانیم زعفران را دوباره به جایگاه واقعیاش برگردانیم. فناوریهای هوشمند میتوانند در این مسیر نقشی کلیدی ایفا کنند.
وی گفت: حرکت به سمت کشاورزی هوشمند تنها یک انتخاب فناورانه نیست؛ یک ضرورت اقتصادی نیز محسوب میشود. کاهش هزینهها، افزایش سودآوری و امکان رقابت در بازارهای داخلی و خارجی، از پیامدهای مستقیم این تغییر هستند.
به گفته رئیس سازمان نظام مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی همدان، اگر یک کشاورز بتواند در ازای یک میلیون تومان هزینه، نقشه کشت و آبیاری خود را برای یک سال دریافت کند، عملا با صرفهجویی در مصرف آب و کاهش خطاها، چندین برابر این مبلغ را در طول سال بازخواهد گرداند.
مرادی عنوان کرد: از منظر ملی نیز، گسترش سامانههایی نظیر هوشآب و داروگ میتواند نقش مهمی در مدیریت بحران آب داشته باشد؛ بحرانی که آینده امنیت غذایی کشور به آن گره خورده است.
آیندهای که نزدیک است
فناوری و تکنولوژی در دنیای امروز به عنوان یکی از ارکان اساسی تحول در بخشهای مختلف اقتصادی شناخته میشوند و کشاورزی نیز از این قاعده مستثنی نیست. استفاده از سیستمهای هوشمند در کشاورزی نه تنها به بهبود کیفیت محصولات کمک میکند، بلکه موجب افزایش بهرهوری و کاهش هزینههای تولید برای کشاورزان میشود.
در کشاورزی ایران، با توجه به چالشهایی چون تغییرات اقلیمی، کمبود منابع آبی و نیاز به بهینهسازی شیوههای تولید، ورود فناوریهای نوین نظیر «هوشآب» میتواند تحولی شگرف در مدیریت منابع و کاهش فشار اقتصادی به کشاورزان ایجاد کند. این سامانهها با ارائه راهکارهای دقیق و مبتنی بر داده، به کشاورزان کمک میکنند تا به صورت مؤثرتری از منابع خود استفاده کنند و در نتیجه، به سودآوری بیشتری دست یابند.
