پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

معماری منحصر به فرد کاروانسرا سال‌هاست که خاک می‌خورد

فرسفج جهانی در انزوا

نویسنده : مریم مقدم

3 سال از روزی می‌گذرد که نام کاروانسرای فرسفج در کنار مجموعه‌ای از کاروانسراهای ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو نشست؛ 3سالی که می‌توانست آغاز فصل تازه‌ای برای این بنای کم‌نظیر در تویسرکان باشد، اما هنوز فاصله میان «ثبت جهانی» و «بهره‌برداری واقعی از یک میراث جهانی» به‌طرز نگران‌کننده‌ای پابرجاست.
بازهم حیات یک روزه به بهانه جهانی شدن این کاروانسرا بیانگر آن است که چند ساعتی مردم محلی در این بنای منحصر به فرد راه یافته به لیست جهانی یونسکو گردهم آمدند و این همان اتفاق سؤال برانگیزی است که کارشناسان و رسانه ها را به مطالبه گری دعوت میکند که چرا برای حل و فصل فسخ انزوای میراث فرهنگی فکری نمی‌شود.
فرسفج، فقط یک کاروانسرای تاریخی دیگر در میان ده‌ها کاروانسرای ایران نیست. ساختار مدور و معماری متفاوت آن، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی است که این بنا را از بسیاری از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند. بنایی که روزگاری بخشی از منطق شبکه ارتباطی و توقف مسافران و کاروان‌ها بوده، امروز خود به مقصدی تبدیل شده که هنوز برای مقصد شدن، برنامه‌ای متناسب با شأن جهانی‌اش ندارد.
مسأله فرسفج دیگر صرفا حفاظت از دیوار، طاق، آجر و اندود نیست. مسأله این است که این بنا قرار است در زندگی امروز چه نقشی داشته باشد؟
3سال پس از ثبت جهانی، هنوز نمی‌توان با اطمینان از یک کاربری پایدار، برنامه گردشگری مشخص، تجربه بازدید حرفه‌ای یا جریان مستمر رویداد و فعالیت فرهنگی در این کاروانسرای مدور سخن گفت. فرسفج نام جهانی را بر پیشانی دارد، اما در عمل همچنان در انزوا روزگار می‌گذراند.این همان نقطه‌ای است که باید درباره مفهوم «ثبت جهانی» دوباره فکر کرد.
ثبت یک اثر در فهرست یونسکو پایان مسیر نیست؛ تازه از آنجا مسئولیت‌ها سنگین‌تر می‌شود. جهانی شدن زمانی ارزش اقتصادی، اجتماعی و گردشگری پیدا می‌کند که بتواند به افزایش بازدید، ماندگاری گردشگر، ایجاد فعالیت‌های فرهنگی و اقتصادی پیرامون اثر، تقویت جامعه محلی و شکل‌گیری یک روایت قابل عرضه برای گردشگران منجر شود.
اما درباره کاروانسرای فرسفج، گویی هنوز بخش مهمی از انرژی مدیریتی در همان مراسم سالانه متوقف مانده است.
هر سال، همزمان با سالگرد ثبت جهانی، مردم تویسرکان گرد هم می‌آیند و مراسم جهانی شدن کاروانسرا را برگزار می‌کنند؛ مراسمی که برای جامعه محلی اهمیت دارد و می‌تواند فرصتی برای یادآوری جایگاه این اثر باشد. اما پرسش اینجاست: چرا این رویداد تنها یک بار در سال اتفاق می‌افتد و حتی دامنه مخاطبان آن نیز عمدتا از تویسرکان و در بهترین حالت استان همدان فراتر نمی‌رود؟اثر جهانی نباید فقط سالی یک روز «جهانی» باشد.
اگر قرار است این کاروانسرای مدور از یک بنای تاریخی به یک مقصد گردشگری تبدیل شود، باید برای تمام روزهای سال آن برنامه داشت. باید گردشگر بداند چرا باید از همدان یا تهران به تویسرکان بیاید، چرا باید برای دیدن فرسفج زمان بگذارد و مهم‌تر از آن، پس از بازدید از کاروانسرا چه تجربه دیگری در تویسرکان انتظار او را می‌کشد.
اینجاست که مسأله فرسفج از حوزه میراث فرهنگی عبور می‌کند و به موضوع توسعه گردشگری تبدیل می‌شود.فرسفج به تنهایی نمی‌تواند تمام بار گردشگری تویسرکان را بر دوش بکشد، اما می‌تواند یکی از حلقه‌های یک زنجیره باشد؛ زنجیره‌ای که از کاروانسرا آغاز شود و به بافت تاریخی، جاذبه‌های طبیعی، صنایع‌دستی، خوراک محلی، اقامتگاه‌ها و دیگر ظرفیت‌های شهرستان متصل شود.
حتی معماری متفاوت کاروانسرا می‌تواند مبنای طراحی یک تجربه گردشگری خاص باشد؛ از موزه و روایت‌گری تاریخی گرفته تا رویدادهای فرهنگی، نمایشگاه‌های صنایع‌دستی، برنامه‌های هنری، تورهای تخصصی معماری و میراث، بازارچه‌های دوره‌ای و فعالیت‌هایی که بدون آسیب به اصالت بنا، آن را به یک فضای زنده فرهنگی تبدیل کند.
البته کاربری دادن به یک اثر جهانی به معنای تبدیل آن به یک مرکز تجاری یا برگزاری بی‌ضابطه رویداد در فضای تاریخی نیست. هر نوع بهره‌برداری باید با الزامات حفاظت، ظرفیت بنا، اصالت تاریخی و ضوابط میراث جهانی سازگار باشد. اما حفاظت بدون استفاده معنادار نیز در بلندمدت نمی‌تواند پاسخ کاملی به مسأله پایداری یک اثر تاریخی باشد.
فرسفج بیش از آنکه به یک جشن سالانه نیاز داشته باشد، به یک برنامه سالانه نیاز دارد.
برنامه‌ای که مشخص کند در فرسفج چه اتفاقی قرار است بیفتد، چه کسی مسئول آن است، چه سرمایه‌ای برای آن پیش‌بینی شده، چه نهادی بهره‌بردار خواهد بود، گردشگر چگونه به آن دسترسی پیدا می‌کند، چه خدماتی در اطراف آن ارائه می‌شود و سهم جامعه محلی از این جریان اقتصادی و فرهنگی چیست.
در غیر این صورت، «ثبت جهانی» ممکن است به یک عنوان باشکوه اما کم‌اثر تبدیل شود؛ عنوانی که هر سال روی بنرها تکرار می‌شود، سخنرانی‌ها درباره‌اش شکل می‌گیرد، عکس‌های یادگاری گرفته می‌شود و سپس کاروانسرا دوباره به سکوت خود بازمی‌گردد.
این در حالی است که فرسفج ظرفیت آن را دارد که از یک اثر خاموش به یک نقطه فعال در نقشه گردشگری غرب کشور تبدیل شود.
سومین سالگرد ثبت جهانی، بنابراین نباید فقط فرصتی برای تکرار این جمله باشد که «فرسفج جهانی شده است». پرسش مهم‌تر این است که جهانی شدن فرسفج چه چیزی به تویسرکان اضافه کرده است؟
چند گردشگر بیشتر آمده‌اند؟ چند شب اقامت بیشتر ایجاد شده است؟ چند کسب‌وکار محلی از این ظرفیت بهره برده‌اند؟ چه تعداد تور گردشگری فرسفج را در برنامه خود قرار داده‌اند؟ چه محصول گردشگری مشخصی حول این اثر شکل گرفته است؟ و مهم‌تر از همه، آیا مردم منطقه احساس می‌کنند که این میراث جهانی بخشی از زندگی و اقتصاد امروز آنها شده است؟
اگر پاسخ این پرسش‌ها هنوز روشن نیست، شاید زمان آن رسیده باشد که در سومین سالگرد ثبت جهانی، به جای جشن گرفتن صرف «ثبت»، درباره بعد از ثبت حرف بزنیم.
فرسفج برای جهانی شدن به یونسکو رفت؛ اما برای جهانی ماندن، به برنامه، مدیریت، سرمایه‌گذاری، روایت و گردشگر نیاز دارد.کاروانسرای مدور تویسرکان نباید فقط بنایی باشد که نام جهانی را بر پیشانی خود حمل می‌کند. باید خودش یک مقصد باشد؛ مقصدی که گردشگر برای دیدنش سفر کند، در تویسرکان بماند، تجربه‌ای به دست آورد و اقتصاد محلی نیز سهم خود را از این میراث جهانی دریافت کند.
3سال از جهانی شدن فرسفج گذشت حالا وقت آن رسیده است که فرسفج از سالگرد جهانی شدن عبور کند و وارد دوران بهره‌برداری شود؛ اما آیا این کاروانسرا با آن ظرفیت غنی در معماری و سازه مدور منحصر به فرد می‌تواند از انزوا خارج شود .
گفتنی است، کاروانسرای شاه عباسی «فرسفج» یکی از بناهای ارزشمند و تاریخی شهرستان تویسرکان و متعلق به دوران صفویه است. این بنا در میان طبیعت زیبای دشت قلقلرود و شهر فرسفج قرار گرفته و در دل خود قصه سفرها و مسافران بسیاری را ثبت کرده است.
شاه عباس صفوی برای ایجاد امنیت، ارائه خدمات رفاهی مرتبط با سفر و توسعه تجارت دستور به ساخت تعداد زیادی کاروانسرا در بیشتر نقاط کشور داد و کاروانسرای فرسفج نیز یکی از آنها بود.
کاروانسرای شاه عباسی فرسفج در شهرستان تویسرکان و در ۲۳ کیلومتری مسیر تویسرکان به کنگاور و در حاشیه این جاده و در مجاورت شهر فعلی فرسفج واقع شده و در واقع محل استراحت کاروان‌ها و مسافرانی بوده که به قصد تجارت و سیاحت به غرب کشور و زیارت عتبات عالیات به عراق سفر می‌کردند. بدنه دیوارهای کاروانسرای شاه عباسی فرسفج از خشت خام است، پایه دیوارهای حجره از سنگ و آجر پی‌چینی شده است. این بافت ساختمانی و ارتباط حجره‌ها به هم، باعث جریان هوا و ایجاد خنکی در روزهای گرم تابستان است.
این بنا به شماره ۱۹۷۰ و در سال ۷۶ در فهرست آثار تاریخی ایران به ثبت رسیده است و وجود برج و باروهایی در 4گوشه آن که بنا به ملاحظات امنیتی ایجاد شده بودند مهمترین ویژگی آن به شمار می‌رود. 26شهریور 1402 در جریان چهل وچهارمین اجلاس یونسکو کاروانسرای فرسفج در تویسرکان و تاج‌آباد در شهرستان بهار ثبت جهانی شدند.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس