وقتی وزیر نیرو از کاهش بیش از ۵۰ درصدی بارشها در کشور سخن میگوید و خبر میدهد که «برای بارورسازی ابرها در ماههای آبان و آذر برنامهریزی شده و امیدواریم مردم آثار آن را ببینند»، بسیاری این جمله را نشانهای از نزدیکتر شدن باران به اراده دولت میدانند. سخنی از زبان عالیترین مقام مسئول حوزه آب، میتواند پایهای برای امیدواری در میانه خشکسالیهای پیاپی باشد. امیدی که سال گذشته نیز در قالب اجرای طرح بارورسازی ابرها در چند استان، از جمله همدان، به عمل آمد و امسال نیز ادامه دارد.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای همدان، درباره اجرای این طرح در استان گفته است: «در سال گذشته ۳۶ عملیات بارورسازی ابرها از طریق 6 ایستگاه ثابت ژنراتور زمینی انجام شد و این پروژه در سال جاری نیز ادامه خواهد داشت.» او توضیح میدهد که موفقیت این عملیات کاملاً وابسته به شرایط سامانههای ابری است؛ عواملی چون دما، ضخامت، رطوبت و محتوای آبی ابرها. به گفته او، اگر ابرها از ابتدا ظرفیت بارش نداشته باشند، هیچ فناوری نمیتواند آنها را به باران وادارد.
رضا اخلاصمند با واقعبینی از انتظارات سخن میگوید: «بارورسازی ابرها تنها میتواند حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد به افزایش بارش کمک کند. این فناوری جایگزین سیاستهای کلان مدیریت مصرف آب و صرفهجویی نیست، بلکه ابزاری مکمل در کنار دیگر راهکارهای آبی است. با پشتیبانی و شرایط جوی مناسب، میتوان انتظار تأثیرات مثبتی از آن داشت.»
بارورسازی ابرها چیست؟
این فناوری در مرز علم هواشناسی و مهندسی قرار دارد. در این فرایند، ذراتی مانند یدید نقره یا نمکهای جاذب رطوبت به درون یا سطح ابرها تزریق میشوند تا تشکیل بلورهای یخ یا قطرات آب را تسریع کنند و در نتیجه احتمال بارش افزایش یابد. این ذرات از طریق هواپیما، پهپاد یا ژنراتورهای زمینی پخش میشوند. با این حال، اگر ابرها فاقد محتوای رطوبتی کافی باشند، هیچ فرایند علمی نمیتواند آنها را به بارش وادار کند.
ایران سالهاست تجربه بارورسازی ابرها را در کارنامه دارد. پروژههایی که گاه با همکاری شرکتهای خارجی انجام شده و در سالهای اخیر با استفاده از پهپادها و ایستگاههای زمینی بومی دنبال میشود. طبق اعلام وزارت نیرو، این طرح به عنوان بخشی از برنامه ملی مقابله با خشکسالی و کمآبی در چند استان از جمله فارس، یزد، کرمان و همدان اجرا شده و برخی گزارشها حاکی از افزایش حدود ۱۵ درصدی بارش در مناطق هدف است.
در جهان نیز کشورهایی چون چین، امارات، آمریکا، استرالیا، هند و پاکستان به طور فعال از این فناوری استفاده میکنند. برای مثال در ایالت مهاراشترا در هند، در یک پروژه ۱۱ ساله، بارش در ابرهای دارای ضخامت بیش از یک کیلومتر تا حدود ۲۴ درصد افزایش یافت. در امارات نیز برخی طرحها از افزایش حدود ۲۰ درصدی بارش گزارش دادهاند، هرچند کارشناسان بر این باورند که تأثیر واقعی این عملیاتها هنوز نیازمند مطالعات مستقل و بلندمدت است.
با وجود امیدهای فراوان، نگرانیهایی هم از انباشت احتمالی ذرات بارورساز در اکوسیستم تا تغییرات ناخواسته در الگوهای محلی بارش وجود دارد. با این حال، بیشتر مطالعات علمی تأکید دارند که میزان مواد مصرفی در این عملیات آنقدر ناچیز است که اثرات زیستمحیطی قابلتوجهی برجای نمیگذارد.
بارورسازی ابرها، اگرچه معجزهای برای پایان خشکسالی نیست، اما میتواند ابزاری کمکی برای مدیریت بهتر منابع آب باشد؛ ابزاری که در روزهای تشنه سرزمین، امیدی علمی را بر فراز آسمان میگستراند. اگر امسال همدان بتواند با دادههای دقیق نشان دهد که این طرح چه تأثیری در حجم بارشها و منابع آبی استان داشته، شاید بتوان گفت که مهندسی باران دیگر یک رؤیا نیست.
