پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

کشت هندوانه تنها درد همدان نیست

همدان برنامه جامع آب می‌خواهد

نویسنده : غزل اسلامی

سابقه مشکل آب در همدان به قبل از هزارو100سال پیش می‌رسد. به‌طوری‌که ابوعلی عبدالرحمن بن‌عیسی بن‌حماد کاتب همدانی که حدود سال 1320 قمری (1100سال پیش) وفات یافت در کتاب همدان‌نامه (کتاب همدان) خود نوشته است: «آفت همدان از بسیاریِ برف است و اندکیِ آن. اما بسیاریِ برف کشت را قطع می‌گرداند و زراعت را بازپس (عقب) می‌اندازد و اما اندکی برف سبب اندکی آب می‌شود و به سبب آن کروم در غله می‌افتد و چشمه‌ها خشکیده می گردند و کشت از پی آن نقصان می‌پذیرد.»

سال 1345وقتی یکی از سران کشور به همدان سفر کرده مردم از او پرسیده‌اند «مسأله آب همدان چه می‌شود» او هم در پاسخ گفته «همدان کی مشکل آب نداشته؟»

در سال 84 وقتی که محمدرضا عراقی مدیرعامل آب منطقه‌ای همدان بود، عنوان کرده که «همدان تا سال 1400قطعی آب نخواهد داشت». در همان سال در خبر دیگری گفته است: «همدان 15سال آب دارد.»

رجوع به تاریخ همدان نشان می‌دهد که در همه دوره‌ها مردم و مسئولان از بی‌آبی همدان خبر داشته‌اند. گذشتگان ما این باور را داشتند که استان ما و حتی کشور کم‌آب است. نمونه آن، اقدام آنها برای احداث قنات‌ها برای سازگاری با اقلیم بوده است. قنات شاهکار جهانی است که ایرانیان آن را ابداع کرده‌اند.

قنات سازه‌هایی است که بسیار مناسب اقلیم ایران بوده و در زمان خودش کارا بوده است. اغلب منازل همدانی در زیرزمین خود قنات داشته‌اند و آب آنها از طریق رود از داخل حیاط می‌گذشت که نمونه‌هائی از آنها در محلات قدیمی هنوز وجود دارند. هنگام گودبرداری برای ساخت بسیاری از مجتمع‌ها و آپارتمان‌ها آب قنات از زمین درمی‌آید و سازندگان مجبورند با شلنگ آب آنها را خارج کرده و به بیرون بفرستند تا بتوانند روی قنات را پوشانده و به ساخت و ساز ادامه بدهند. باور قدیمیان را به راحتی در وضو گرفتن هم دیده‌ایم که نشان می‌دهد چگونه به کم آبی معتقد بودند.

ولی از زمانی که جمعیت شهری شیر آب را باز کرد و آب مورد نیاز خود را از این طریق تأمین کرد و تکنولوژی حفر چاه، مخصوصاً از دهه 60 به بعد، در دسترس کشاورزان قرارگرفت باور کم‌آبی تغییر کرد.

همه اینها نشان می‌دهد که در آن زمان برنامه برای مصرف بهینه آب وجودداشته و مردم روش صحیح استفاده از آب را بلد بودند.

اما حالا پس از فراموشی فرهنگ صحیح آب در چند دهه اخیر و مواجهه با بحران آب در سال گذشته و پیش‌بینی مواجهه با ابربحران آب در آینده‌ای نزدیک، برخی مسئولان همچنان به این باور نرسیده‌اند که «آب نداریم» و ظاهراً توجه به مصرف بهینه آب در بخش کشاورزی همدان امسال آغاز شده است. تا پیش از این سازمان جهادکشاورزی استان زیربار مصرف بالای 92درصد آب برای کشت محصولات نمی‌رفت، در جلسات مربوط به آب استان نیز کارشناسان حاضر، با بی‌توجهی از کنار بحران آب می‌گذشتند.

بعد از بحران آب در تابستان 1401، کمیته‌های مصرف بهینه آب تشکیل شد و آن‌طور که گفته می‌شود کم‌اهمیت‌ترین افراد در این جلسات از جهادکشاورزی بودند. اما حالا با تحت فشار قرارگرفتن استان در مصرف آب، ظاهراً مسئولان به این باور رسیده‌اند که "آب نیست" و باید برای مصرف آن برنامه داشت و بدون برنامه به ابربحران آب برخواهیم خورد.

هرچند که با انتقال آب، همدان برای بیش از یک دهه به آب پایدار دست خواهدیافت اما انتقال آب نیز دشواری‌ها، دردسرها و عواقب خود را دارد.

حالا رئیس سازمان جهادکشاورزی استان اعلام کرده است: «با کشاورزانی که هندوانه بکارند برخورد قضائی می‌شود.» این تصمیم در حالی گرفته شده که در همدان انواع محصولات پرآب‌بر، مخصوصاً هندوانه، خیار و گوجه‌فرنگی نیز در سطح گسترده کشت شده و صادر می‌شود. ولی تنها کشت هندوانه است که ممانعت از آن در برنامه استان قرارگرفته است، که از قضا سطح زیرکشت آن نسبت به سایر محصولات پرآب‌بر کمتر است.

اما حالا با این وجود، اگر آنچه که رئیس سازمان جهادکشاورزی اعلام کرده، با قاطعیت انجام شود و قوانین برخورد با آن بازدارنده باشد، می‌توان امیدوار بود که کشت محصولات پرآب‌بر یکی‌یکی از سبد کشاورزی همدان حذف شود.

هندوانه درد همدان نیست

اما مهمترین مسأله‌ای که کشاورزی همدان را به سمت استفاده بی‌رویه از گنج همدان؛ آب‌های زیرزمینی، کرده است نبود «برنامه جامع همدان» است. چون «برنامه جامع آب» وجودندارد، استان در تصمیم‌گیری‌ها دچار مشکلاتی می‌شود.

به‌نظر می‌رسد باید برنامه جامع آب تدوین شود و در برنامه‌ها، اجراها و یارانه‌های آب بازنگری شود. آب مسأله فرابخشی است و حاکمیت و مردم باید آن را مدیریت کنند.

از زمانی که قانون آب در کشور تدوین شده، قانون‌گذار به دنبال برنامه‌ای برای مدیریت آب بوده است. در زمان ارباب رعیتی، زمین و آب مدیریت می‌شده و توزیع عادلانه آب وجود داشته است.

تا سال 84 کشاورزان مبلغ ناچیزی بابت آب مصرفی پرداخت می‌کردند اما در سال 84 که مجلس ششم حق‌النظاره آب کشاورزی را برداشت، ضربه دیگری به آب وارد شد.
وقتی کشاورزان آب بهای مصرفی خود را پرداخت می‌کردند تا حدودی قدر آن را می‌دانستند اما وقتی صفر شد یعنی آب هم بی‌ارزش است.

به‌نظر می‌رسد وقت آن رسیده که سازمان‌هایی مانند حفاظت از محیط زیست، هواشناسی، مدیریت و برنامه‌ریزی، شرکت‌های آب، زمین‌شناسی، استانداری و بسیاری دستگاه‌های دیگر یک کارگروه تشکیل بدهند و برنامه‌های سازگاری با اقلیم را بررسی کرده و تصمیمات خوب را لحاظ کنند.

اما حسین بانژاد، متخصص و محقق آب همدانی که در حال حاضر عضو هیأت علمی دانشگاه فردوسی مشهد است، گفت: مسأله بسیار مهمی که وجود دارد این است که بنده به عنوان متخصص می‌توانم راهکار بدهم، اما قدرت اجرایی ندارم.

کارشناسان راهکارهای زیادی برای حل معضلات آب داده‌اند، راهکار هم وجود دارد اما کسی به این حرف‌ها گوش نمی‌دهد. مسأله آب عادی شده و ما فقط سر خودمان را گرم می‌کنیم. حتی کارشناسانی که پست‌های مدیریتی دارند هم باید در چارچوب شرکت خود کار کنند. ما چه راهکاری بدهیم وقتی دست‌مان در اجرا بسته است؟ به همین دلیل حرف من این است که ابتدا باید همه قبول کنیم «آب نداریم»؛ این نخستین قدم است.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس