تاریخچه طب گیاهی بهاندازه قدمت بشر است یعنی با پیدایش نخستین بیماریها انسان بهطور غریزی آغاز به درمان با آنها کرد و این درمان را با مواد اطراف و البته گیاهان فراوان و متفاوتی که در اختیارش بود، آغاز کرد. انسان با گذشت زمان بهتدریج با قدرت معجرهآسای گیاهان در درمان بیماریها و امراض آشنا و آنها را به کار بست.
گیاهان دارویی به گیاهانی گفته میشود که تمام یا اجزایی از آن بهصورت تازه، خشک شده یا فرآوری شده برای تشخیص، درمان، پیشگیری، کمک به اعمال فیزیولوژیکی و حفظ بهداشت بدن انسان به کار میرود. گیاهان دارویی حاوی مواد مؤثره، برخلاف عموم گیاهان کشتشده مانند غلات و سبزیها که بهصورت روزمره استفاده میشوند، در موارد خاصی قابل استفاده هستند.
سالانه صدها هکتار از زمینهای زراعی کشورهای غربی و آمریکا برای کشت گیاهان دارویی اختصاص مییابد، بهطوریکه در سال ۱۹۸۸ در آمریکا ۶۵ هزار هکتار از زمینهای زراعی فقط برای کشت نعناع اختصاص یافت. فلور ایران یکی از منابع داروخیز جهان و دارای شرایط مناسبی برای فعالیت در این زمینه است. در واقع ایران با شرایط جغرافیایی ویژه ۱۱ اقلیم از ۱۳ اقلیم موجود در جهان را در خود جای داده است.
طبق گزارش مسئول امور باغبانی جهادکشاورزی شهرستان ملایر، سطح زیرکشت گیاهان دارویی در سال ۹۸ در این شهرستان ۲۷۸ هکتار بوده که از این میزان، بیش از ۳۰۶ تن محصول برداشت شده است. این گیاهان دارویی کشتشده شامل گل محمدی، زعفران، گشنیز، بادرنجبویه، زوفا، نعناع فلفلی، بابونه، سنبلالطیب، اسطوخدوس، گل گاوزبان، قدومه، رزماری، کدوطبی، خاکشیر، پونه، همیشه بهار، زیره سبز، خار مریم، سرخارگل، گلرنگ و سیسالیس است.
در این میان گل محمدی با داشتن ۱۵۰ هکتار سطح زیرکشت، رتبه نخست تولید این گیاه دارویی در سطح استان همدان را به خود اختصاص داده است. پس از گل محمدی، زعفران با داشتن ۱۰۳ هکتار سطح زیرکشت، بیشترین سطح زیرکشت را به خود اختصاص داده و از این میزان بیش از ۱۶۴ کیلوگرم محصول برداشت شده است. گل گاوزبان، قدومه و زیره سبز با داشتن هر کدام 3 هکتار سطح زیرکشت در ردههای بعد قرار گرفتهاند.
در سال ۹۹ در مجموع ۴۱ هکتار به سطح زیرکشت گیاهان دارویی در شهرستان ملایر اضافه شده که سال زراعی آینده به مرحله برداشت میرسد. با توجه به بحران آب و لزوم کشت گیاهان کمآببر، 4 هکتار سطح زیرکشت گیاهان زیره سبز و خار مریم در ملایر بهصورت دیم، یک تن محصول تولید کرده و 8/3 هکتار به سطح زیرکشت دیم این گیاهان در سال ۹۹ افزوده شده است.
گل محمدی یا گل سرخ نام نوعی گل رز است که از برخی نمونههای آن گلاب میگیرند و اغلب در مناطق کوهپایهای و اقالیم خشک و نیمه خشک با تابستانهای معتدل و خشک و زمستانهای سرد کشت میشود. این گونه از رز مقاومت بالایی در مقابل کمآبی دارد.
بیش از ۱۵۰ هکتار سطح زیرکشت گل محمدی در ملایر
به گفته حبیبا... عابد، از ۱۵۰ هکتار سطح زیرکشت گل محمدی در شهرستان ملایر، سالانه بیش از ۱۲۰ تن گلبرگ تر و بیش از ۱۵۰ کیلوگرم گلبرگ خشک برداشت میشود. روستاهایی همچون خوشآباد، خردمند، پیهان، علوی، حرم آباد، بابلقانی و طجر سامن بیشترین میزان تولید گل محمدی را دارند.
وی میانگین برداشت متوسط گل محمدی را در هر هکتار، یک تن و ۲۰۰ کیلوگرم عنوان میکند و میگوید: بخشی از گلها بهصورت تر برداشت و بهمنظور گلابگیری به فروش میرسد بهطوریکه از هر هکتار حدود ۲۰۰ لیتر گلاب استحصال و بخش دیگر بهصورت گلبرگ خشک برای مصارف خوراکی و نیز تزئینی استفاده میشود.
مسئول امور باغبانی جهادکشاورزی شهرستان ملایر به خبرنگار ایسنا میگوید: بازار مصرف این گیاهان دارویی به جز گل محمدی که به شهرهایی مانند اصفهان و کاشان بهمنظور گلابگیری صادر میشود، در خود شهرستان و بازارهای محلی همجوار است.
وته گل محمدی توسط برخی تجار از ملایر به کاشان برده شد
مجتبی طاهری در مدت ده سال فعالیت در حوزه کشت گیاهان دارویی در شهرستان ملایر موفق به ترویج و افزایش سطح زیرکشت گیاهان دارویی مانند زعفران، گل محمدی و زرشک شده است. وی درباره کشت گل محمدی در شهرستان ملایر به خبرنگار ایسنا میگوید: طبق گفته کارشناسان بهترین بوتههای گل محمدی در این منطقه وجود دارد بهطوریکه بهجرأت میتوان گفت این بوته توسط برخی تجار از ملایر به کاشان برده شد و با توجه به سازگاری خوب این محصول با منطقه، بهخوبی در بین کشاورزان جایگاه خود را پیدا کرد و متقاضیان بسیاری در کاشان و روستاهای اطراف آن به کشت این گیاه کمآببر روی آوردند.
این کارشناس کشاورزی که با راهاندازی یک عطاری سعی کرده محصولات تولیدی خود را بدون واسطه و با قیمت مناسب عرضه کند، به سفر معاون وزیر جهادکشاورزی به شهرستان ملایر در دوره نهم مجلس شورای اسلامی اشاره و بیان میکند: در آن جلسه مصوب شد، با توجه به شرایط آب و هوایی شهرستان ملایر، این منطقه بهعنوان پایلوت گیاهان دارویی، بتواند گامهای مؤثری در جهت گسترش سطح زیرکشت و افزایش تنوع در نوع گیاه کشت شده بردارد اما متأسفانه مصوبات آن جلسه و پیگیری آن توسط مسئولان ذیربط به دست فراموشی سپرده شد و لازم است در این زمینه اقدامات و پیگیریهای لازم انجام شود.
کشاورزان زمانی تسهیلات را دریافت میکنند که هیچ کاربردی برایشان ندارد
طاهری مطرح میکند: کشاورزان فعال در این زمینه با آورده شخصی خود و بدون هیچ حمایت جدی از سوی دستگاههای ذیربط، اقدام به کشت و تولید گیاهان دارویی میکنند و اگر هم تسهیلاتی به همکاران داده شود پس از کش و قوسهای فراوان، زمانی تسهیلات مصوب میشود که با توجه به نبود ثبات اقتصادی موجود در کشور، عملاً کاربردی برای تولیدکننده ندارد و باید گفت حمایت و پیگیری مشکلات تولیدکنندگان باید در سطح استانی و کشوری انجام شود.
وی فروش محصولات و بازاریابی آن را یکی از مهمترین ارکان تولید و لازمه بقای کار میداند و ادامه میدهد: هر واحد تولیدی باید حداکثر تلاش خود را برای حفظ جایگاهش در بازار و رقابت با سایر تولیدکنندگان به کار گیرد، از طرفی در کشور ما وجود ظرفیت مناسب برای کشت و تولید بیش از ۹۰ درصد گیاهان دارویی دنیا، میتواند فرصتی مناسب برای ورود به بازارهای جهانی ایجاد کند.
تازهکاران از تجربیات کارشناسان کشاورزی استفاده کنند
این کارشناس کشاورزی با بیان اینکه زعفران، گل محمدی و گل گاوزبان در شهرستان ملایر جزو پرطرفدارترین گیاهان دارویی هستند، میگوید: داشتن اطلاعات دقیق و نیز گذراندن دورههای آموزشی از الزامات اولیه آغاز هرکاری است، نکته دیگر درباره کشت گیاهان دارویی، خرید نهاده اولیه و آمادهسازی مناسب زمین برای کشت است البته توصیه میکنم یک جوان در ابتدای کار خود حتماً از تجربیات یک کارشناس کشاورزی در حوزه گیاهان دارویی استفاده کند. خوشبختانه در کشت گیاهان دارویی، کمترین ریسک و خطر وجود دارد و با برنامهریزی دقیق و استفاده از کارشناسان مجرب و داشتن اطلاعات کافی حتما میتوان موفق شد.
از گیاهان دارویی میتوان برابر مواد نفتی درآمد کسب کرد
یکی از تولیدکنندگان عرقیات گیاهی در شهرستان ملایر که با راهاندازی یک کارگاه از سال ۹۲ بهصورت صنعتی به تولید بیش از ۴۰ نوع عرقیات میپردازد، نیز معتقد است که از گیاهان دارویی میتوان برابر مواد نفتی درآمد کسب کرد و به خبرنگار ایسنا میگوید: این درآمد میتواند در زمینههای کشت، اصلاح فیزیولوژیک، تولید نهادههای بذری و نیز فرآوری محصولات شامل تولید دارو، استحصال روغنهای گیاهان دارویی، شربتهای دارویی، اسانسها و عطرها، کرمها و شامپوها است.
مهدی پیریایی از ظرفیت ۵۰ تنی این کارگاه خبر میدهد و اضافه میکند: اگر از صد درصد ظرفیت خود استفاده کنیم، تولید محصولات کارگاه به ۲۰۰ تن در سال خواهد رسید که ۳۰ درصد محصولات در سطح استان و ۷۰ درصد آن خارج از استان به فروش میرسد و متأسفانه به علت عملکرد ضعیف این حوزه در نوع بستهبندی تاکنون صادراتی نداشتیم.
او بازار فروش خوب عرقیات گیاهی را علت فعالیت کارگاهش در این حوزه میداند و برنامههایی در زمینه ورود به صنعت بستهبندی نیز دارد و میگوید: این شرکت اشتغال بیش از ۲۰ نفر را در فصل کار ایجاد میکند و در فصول سرد سال نیز که کار فقط به تولید و بستهبندی معطوف میشود، 7 نفر مشغول بهکار هستند.
این کارشناس تولید و فرآوری گیاهان دارویی با بیان اینکه مواد اولیه برخی عرقیات شامل خارشتر، پونه کوهی، گزنه، شاهتره و یا کاسنی از گیاهان خودرو موجود در منطقه تهیه میشود، ادامه میدهد: گل محمدی مورد نیاز برای تولید گلاب از خود شهرستان و کشاورزان منطقه تأمین میشود، برای تولید عرق نعنا نیز از نعنا فلفلی کشت شده در منطقه خود استفاده میکنیم و اگر مازاد تولید داشته باشیم، مواد اولیه آن از شهرهای اطراف مانند قصر شیرین تهیه میشود اما برای تولید عرقیاتی مثل بهار نارنج، بیدمشک و یا تارونه از گیاهان کشت شده در شیراز، همدان، بروجرد و یا شهرهای جنوبی استفاده میکنیم.
تولید محصولات حاصل از فرآوری گیاهان دارویی نیازمند برنامهای مدون از سمت دولت
پیریایی معتقد است که تولید بسیاری از محصولات حاصل از فرآوری گیاهان دارویی نیازمند برنامهای مدون از سمت دولت و ارائه تسهیلات کمبهره به کشاورزان است تا بتواند جایگزین صادرات غیرنفتی شود و به علت اینکه تاکنون دولت بهطور جدی روی این موضوع کار نکرده، چالشهای بسیاری ممکن است سر راهش قرار بگیرد که با برنامهریزی مناسب و هدفگذاری میتواند به نتیجه دلخواه برسد.
او از وجود دستگاه کلونجر بهمنظور عصاره گیری از گیاهان دارویی در کارگاه خود خبر میدهد و میگوید: درحالحاضر حدود 5 کارگاه صنعتی و نیمهصنعتی در شهرستان ملایر بهطور عمده در حوزه تولید عرقیات گیاهی فعالیت میکنند و نزدیک به ده تا ۲۰ کارگاه سنتی بهصورت فصلی تولید عرقیات گیاهی را دارند.
گل محمدی یا گل سرخ نام نوعی گل رز است که به آن ورد احمر و احمر بستانی نیز میگویند. مدارک تاریخی نشان میدهد تهیه آب مقطر گل سرخ(گلاب) که طبیعتی گرم و تر دارد، نخستین بار از ایران آغاز شد و بعد به نواحی دیگر سرایت کرد. بوی اسانس گل سرخ خیلی قوی است اما اگر به حالت رقیقشده درآید بسیار مطبوع میشود .اسانس گل سرخ باید در ظروف در بسته به حالت مملو و دور از نور و در جای سرد نگهداری شود. از این اسانس برای معطر ساختن و خوش طعم کردن فرآوردههای دارویی و غذایی استفاده میشود.
گلبرگهای آن اثر ملین دارد. از این جهت برای رفع یبوست کودکان، اشخاص مسن و بیماران در دوران نقاهت مصرف میشود. غنچههای گل سرخ مقوی، مفرح و لطیفکننده اعضای بدن است و ضعف قلب را نیز برطرف میکند همچنین بوییدن آن سبب تقویت اعصاب و قلب و سایر اعضای بدن میشود. در طب سنتی بهعنوان مصلح بههمراه لبنیات بهویژه دوغ استفاده میشود.
گاوزبان، لسان الثور و دیم حاج از نامهای دیگر این گیاه با برگهایی زبر است و چون زبری روی برگها شباهت به زبری زبان گاو دارد، از این جهت آن را گاو زبان نامیدهاند. گلهای آن که به تناسب محل رویش در فاصله ماههای فروردین و تیر ظاهر میشود رنگ آبی زیبا و بهندرت سفید یا گلی دارد. قسمت مورد استفاده این گیاه گل، برگ و یا سرشاخه گلدار آن است. برگ گاوزبان دارای بوی ضعیف و طعم بدون مزه است اما گلهایش طعم لعابی دارد.
این گل که طبیعتی گرم دارد دارای لعاب نسبتاً فراوان حدود ۳۱ درصد است. اعضای سبز گیاه دارای نیترات پتاسیم و مواد دیگری نظیر زرینها، مالات کلسیم، مقدار بسیار جزئی اسانس، املاح منگنز، منیزیم و اسیدفسفریک است.
گل و برگ گاوزبان اثر نرمکننده، معرق، مدر،آرامکننده و تصفیهکننده خون را دارد.
مصرف آن در تمام مواردی که احتیاج به تقویت اعمال کلیه، برونشها و پوست باشد، مانند زکام، سرفه، نزله، برونشیت و بیاختیاری ادراری توصیه شده است. در رفع التهابات و ورم کلیه(نفریت) و تسکین دردهای ناشی از آن مؤثر واقع میشود.
آنچه مسلم است این است که از گاوزبان نباید در درمان بیماریهای ذکرشده اثری قاطع و سریع انتظار داشت. در استعمال خارج، له شده برگهای تازه گاوزبان اگر بر روی آبسهها و سوختگیهای بدن قرار گیرد حالت تسکین درد و بهبودی ظاهر میشود همچنین برای برطرف کردن وسواس، کاهش التهابات کلیه، ضعف قلب، تنگی نفس و نیز به عنوان آرام بخش استرس ناگهانی توصیه میشود.
منابع مورد استفاده در گزارش: کتاب «گیاهان دارویی» تألیف علی زرگری، استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران، کتاب «درمان بیماریها با داروهای معجزه گر گیاهی» تألیف محمد صادقی، کتاب «اسرار گیاهان دارویی» تألیف احمد حاجی شریفی و کتاب «باریج اسانس»
