صنعت چاپ در استان همدان با وجود ظرفیتهای نهفته و جایگاهی که در توسعه فرهنگی، اقتصادی و صادراتی منطقه ایفا میکند، با مشکلاتی جدی دستوپنجه نرم میکند. بررسی وضعیت فعلی این صنعت در استان، نشان میدهد که چاپخانهداران همدانی در سال ۱۴۰۳ نه تنها با چالشهای مزمن ساختاری و اقتصادی مواجهاند، بلکه با فقدان حمایتهای لازم از سوی نهادهای تصمیمساز نیز روبهرو هستند؛ موضوعی که بارها از زبان فعالان این عرصه، از جمله علی خضریان رئیس اتحادیه چاپخانهداران همدان و نصرتاله طاقتیاحسن، مدیرمسئول مرکز چاپ و بستهبندی و مجموعه فرهنگی- رسانهای همدان مورد تأکید قرار گرفته است.
بر اساس آخرین آمار رسمی، هماکنون ۱۰۳ واحد چاپی دارای مجوز در استان همدان فعالیت میکنند که شامل ۴۹ چاپخانه افست، ۱۴ واحد چاپ سیلک، 30 واحد چاپ دیجیتال،3 واحد لیتوگرافی و 7واحد جعبهسازی میشود. این در حالی است که بسیاری از این واحدها یا نیمهفعال هستند یا به دلیل فشارهای اقتصادی، فرسودگی ماشینآلات، افزایش هزینههای تولید و مشکلات تأمین مواد اولیه، عملا از چرخه فعالیت اقتصادی خارج شدهاند.
برخی گزارشهای محلی نشان میدهد که حدود یکسوم چاپخانههای مجوزدار در استان در وضعیت غیرفعال یا بحرانی قراردارند. از سوی دیگر میزان اشتغالزایی این صنعت در همدان هنوز به سطح قابل قبولی نرسیده و با وجود ظرفیتهایی که برای توسعه اشتغال در این بخش وجود دارد، کمتر از ۵۰۰نفر بهطور مستقیم در این صنعت شاغلاند؛ در حالی که در استانهایی نظیر اصفهان، تعداد فعالان این حوزه به بیش از ۴۵۰۰نفر میرسد.
رئیس اتحادیه چاپخانهداران همدان با بیان اینکه نیروی کار تخصصی در صنعت چاپ به یک چالش اساسی تبدیل شده است، افزود: کارگران چاپ به مهارت بالا نیاز دارند و جایگزینی آنها کار سادهای نیست.
در حال حاضر میانگین سنی این نیروها به بالای ۵۶ سال رسیده و متأسفانه بسیاری از آنها به دلیل شرایط اقتصادی به کشورهای همسایه مهاجرت میکنند؛ کشورهایی مانند ترکیه که حقوق ماهانه ای تا ۳ هزار دلار به اپراتورهای چاپ پرداخت میکنند.
امین خضریان با اشاره به مشکلات کارفرمایان در جذب و نگهداشت نیروی کار اظهار داشت: طبق قوانین موجود، کمکهای دولتی برای کارگاههای چاپی همچنان محدود به سقف پنج نفر است؛ این قانون از سال ۱۳۶۳ تغییری نکرده است. اگر این محدودیت برداشته شود، میتوان به جذب نیروی جوان کمک کرد. ما آمادهایم با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و نمایندگان مجلس این موضوع را پیگیری کنیم.
وی همچنین ظرفیت بالای همدان در حوزه بستهبندی را یادآور شد و گفت: با توجه به موقعیت جغرافیایی همدان و نزدیکی به مرز عراق، این استان میتواند به قطب مهم بستهبندی در غرب کشور تبدیل شود. حتی میتوان با همکاری اتحادیه و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی، نمایشگاه چاپ و بستهبندی غرب کشور را در همدان برگزار کرد و از رایزنان فرهنگی و تجاری عراق برای حضور در این رویداد دعوت کرد.
از سوی دیگر نصرتا... طاقتیاحسن به اهمیت سرمایهگذاری در این حوزه اشاره کرده و گفته است: استان همدان از موقعیت ویژهای برای توسعه صنعت چاپ و بستهبندی برخوردار است. اگر نیمی از زیرساختهای استانهایی مانند اصفهان در همدان فراهم شود، میتوان حداقل 5هزار فرصت شغلی مستقیم در این حوزه ایجاد کرد.
وی همچنین تأکید دارد که مشکل اصلی، نبود آموزش تخصصی است و همدان نیازمند ایجاد رشتههای دانشگاهی مرتبط با چاپ و بستهبندی است تا نیروی متخصص داخلی بتواند جایگزین واردات خدمات و تجهیزات شود.
در همین زمینه، محمد علی محمدی، مدیرکل صنعت، معدن و تجارت استان همدان نیز ضمن تأکید بر نقش مهم صنعت چاپ در زنجیره تولید و بستهبندی، گفته است: «هرچند صنعت چاپ در همدان در مقایسه با برخی استانها گستردگی کمتری دارد، اما در صمت همدان نگاه جدیتری به این حوزه خواهیم داشت.
به گفته وی، سازمان صمت آماده همکاری با اتحادیه چاپخانهداران برای شناسایی دقیق مشکلات واحدهای غیرفعال و فعالسازی مجدد آنهاست، مشروط بر اینکه این واحدها برنامه عملیاتی و توجیه اقتصادی روشن ارائه دهند.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان همدان هم با تأکید بر اهمیت بازاریابی حرفهای اظهار داشت: یکی از مشکلات ما این است که با وجود ایدههای خوب، مهارت لازم برای معرفی و عرضه محصولات را نداریم بسیاری از تولیدات ارزشمند استان، از جمله صنایعدستی مانند سفال، به دلیل ضعف در بستهبندی و بازاریابی با قیمت پایین صادر میشوند که این موضوع نشان میدهد که باید بیش از گذشته به حوزه چاپ و بستهبندی و شیوههای نوین تبلیغات توجه کنیم.
سید محمد رضا جوادی با اشاره به ضرورت بهرهگیری از فناوریهای روز دنیا گفت: امروز فضای مجازی و ابزارهای دیجیتال، جایگزین روشهای سنتی معرفی محصولات شدهاند و حتی هوش مصنوعی به سرعت در حال تغییر قواعد بازی است که اگر از این ظرفیتها استفاده نکنیم از رقابت جهانی عقب میمانیم.
مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی همدان در ادامه افزود: اداره کل فرهنگ و ارشاد آمادگی دارد برای ارتقای سواد رسانهای و آموزشهای تخصصی در این حوزه همکاری کند و باید از این فرصت برای رشد و توسعه استان بهره ببریم تا جایگاه واقعی همدان در صنعت چاپ و بستهبندی تثبیت شود. جوادی بر ضرورت همافزایی و استفاده حداکثری از ظرفیتهای موجود تأکید کرد و گفت: تنها با نگاه نو و همکاری جمعی میتوانیم آیندهای روشن برای صنعت چاپ و رسانههای استان رقم بزنیم.
یکی از معضلات اصلی صنعت چاپ در همدان، فرسودگی تجهیزات و فناوری است. بسیاری از دستگاههای موجود در چاپخانهها قدمتی بیش از 20سال دارند و به دلیل تحریمها و افزایش نرخ ارز، امکان واردات یا ارتقای این دستگاهها بسیار محدود شده است.
همچنین واردات مواد اولیهای نظیر مرکب، پلیت و انواع کاغذ به شدت تحت تأثیر نوسانات ارزی و شرایط اقتصادی کشور قرار دارد؛ این موضوع علاوه بر افزایش هزینههای تمامشده تولید، باعث نوسانهای غیرقابل پیشبینی در بازار خدمات چاپ شده و امکان برنامهریزی بلندمدت را از چاپخانهداران سلب کرده است.
مسأله دیگری که فعالان این حوزه به آن اشاره میکنند، ضعف در زنجیره تأمین و توزیع است. در شرایطی که برخی استانهای صنعتی کشور مانند تهران، اصفهان و آذربایجان شرقی توانستهاند با ایجاد زنجیره کامل چاپ، بستهبندی، لیتوگرافی، تبلیغات و نشر، مزیتهای رقابتی پایدار ایجاد کنند، همدان همچنان از نبود چنین ساختاری رنج میبرد.
چاپخانههای همدانی برای بسیاری از مراحل کاری خود مجبور به ارسال سفارش به دیگر استانها هستند که این مسأله نه تنها هزینههای آنان را افزایش میدهد، بلکه سرعت تحویل خدمات به مشتریان را نیز کاهش میدهد.
با وجود تمام این مشکلات، استان همدان از ظرفیتهای بالفعل و بالقوهای در حوزه چاپ، بستهبندی، لیبل، نشر و تولید محتوای مکتوب برخوردار است. موقعیت جغرافیایی استان که آن را در موقعیتی استراتژیک میان غرب و مرکز کشور قرار میدهد، فرصت مناسبی برای توسعه بازارهای صادراتی، بهویژه به کشورهای همسایه نظیر عراق، فراهم کرده است. همچنین برخورداری از نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده، زمینه مناسبی برای تربیت متخصصان جدید در این حوزه فراهم میسازد.
از سوی دیگر همدان از ظرفیت بالایی در حوزه بستهبندی محصولات کشاورزی، دارویی و صنایعدستی برخوردار است که با پیوند زدن صنعت چاپ به این بخشها، میتوان حلقههای مکمل اقتصادی را در استان شکل داد.
برای بهبود وضعیت موجود و دستیابی به چشمانداز مطلوب، چند راهکار قابلاجرا در سطح استان پیشنهاد میشود.
نخست آنکه حمایت دولتی از چاپخانهها باید به شکل جدیتری دنبال شود. اعطای تسهیلات کمبهره برای نوسازی تجهیزات، کاهش مالیات بر ارزش افزوده برای واحدهای چاپی کوچک و متوسط، و تخصیص یارانه برای واردات مواد اولیه از جمله اقداماتی است که میتواند جان تازهای به این صنعت ببخشد.
دوم آنکه باید بستر آموزش نیروی متخصص در این حوزه ایجاد شود. ایجاد رشته چاپ، بستهبندی و طراحی گرافیک کاربردی در دانشگاههای همدان نه تنها نیاز استان بلکه منطقه غرب کشور را نیز تأمین خواهدکرد.
سوم آنکه باید سازوکارهایی برای اتصال چاپخانهها به صنایع بستهبندی و صادرات فراهم شود. مشارکت با اتاق بازرگانی، اتحادیه صادرکنندگان و استفاده از ظرفیت پارک علم و فناوری همدان میتواند در این زمینه مؤثر باشد.
بهرغم حرکت کند چرخهای صنعت چاپ در همدان، بسیاری از فعالان این عرصه همچنان با انگیزه بالا در تلاش برای حفظ و ارتقای کیفیت خدمات خود هستند. اگر این صنعت مورد حمایت جدیتری قراربگیرد، بیشک میتواند به یکی از ارکان توسعه اقتصادی و فرهنگی استان تبدیل شود. آینده صنعت چاپ در همدان در گرو تصمیمات امروز است؛ تصمیماتی که باید بر مبنای واقعیتهای میدانی، نیاز فعالان این صنعت و پتانسیلهای بالقوه منطقه اتخاذ شود.
