بافت روستاهای همدان در خاطرهها قاب میشود
نویسنده : سمانه جهانگیری عرش
اقتصادی
سالهاست که پشت پرچین های کوتاه خانههای کاهگلی روستاها دیگر صدای ضرباهنگ زندگی بانوی روستا هنگام بافت جاجیم، قالی، گلیم و ... شنیده نمی شود.
این روزها در حیاط خانه های روستایی دیگر نه از مرغ و خروس خبری است و نه از گاو و گوسفندی که از دوشیدن شیر آن، نه تنها مایحتاج یک خانواده بلکه مایحتاج مردم ساکن در شهر نیز تامین می شد.
تنورهایی که بوی نان داغ هنگام پخت از آن بلند می شد دهانه آنها پس از تصویب اجرای طرح هادی همچون سانتریفیوژهای هسته ای پر شد. از زمانی که معماری روستایی با سقفهای چوبی تغییر رنگ داد همه چیز عوض شد.همه جاذبه و زیبایی روستاها به ساختار و بافتشان است که به لطف ساختوسازهایی که بر اساس "طرح هادی روستایی" انجام شده است، تغییر رنگ داده و شهری شدهاند، نماهای سنتی روستایی و الگوی معماری در سالهای اخیر دچار تغییر و دگرگونیهای اساسی شده و روستاها، مد شهری شدن را تقلید میکنند.
کشاورزی از رونق افتاد
سال ها پیش که طرح هادی روستایی مصوب شد قرار بود با اجرای آن تکلیف همه کوچه پس کوچهها، خانهها و باغهای روستاهای همدان تا خدمات و اصناف مورد نیاز روستاییان مهیا شود تا هوای شهرنشینی به سر روستاییان نیفتد.
با توجه به سالروز تاسیس بنیاد مسکن و اینکه همدان در اجرای طرح هادی رتبه دار کشور است پرونده ای برای این مهم گشودیم تا تاثیر اجرای آن را در استان مورد بررسی قرار دهیم.
کشاورزی محور توسعه استان است و روستایی به عنوان تولید کننده نقش زیادی در این بخش از توسعه دارد با اجرای این طرح قرار بود از تبدیل باغها و مزارع سرسبز به ویلای شهرنشینان جلوگیری شود و همدان که روزگاری به کشاورزی و تولید محصولاتِ رتبه دار کشور و نیز باغات و فضای سرسبز شهره بود همچنان آباد و پررونق بماند، اما طرح هادی گویی هدف اصلی خود را گم کرد چرا که تنها به بخش مسکن روستایی و تغییر کالبد روستاها پرداخت و روستاییان با اجرای این طرح و رو به رو شدن با یک زندگی مدرن، کشاورزیِ خرد خود را که می توانستند از طریق آن امرار معاش کنند رها کرده و به شهرها مهاجرت نمودند و کشاورزان با سطح کشت بالا هم با وجود اینکه رتبه همدان در تولید محصولات را حفظ کرده اند اما به جای استفاده از ظرفیت صنایع تبدیلی که ضعف بزرگ استان در بخش کشاورزی است و به تبع آن می تواند اشتغال خوبی برای روستاییان ایجاد کند، به صادرات محصولات خام خود پرداخته اند.
در مجموع کل تولیدات محصولات زراعی، باغی و دامی در استان همدان 4 میلیون و 759 هزار تن در سال است که 736 هزار تن آن در بخش باغی، 470 هزار تن دربخش دامی و بقیه در حوزه زراعت است. ارزش ریالی تولیدات کشاورزی استان همدان معادل 66 هزار و 300 میلیارد ریال است که با یک بررسی و با توجه به رتبه استان در اشتغال، مهاجرت، صنعتی بودن، حاشیه نشینی و .... می توان گفت عایدات آن برای خود استان که می تواند رونق و رفاه روستا را در پی داشته باشدکم است.
باغها ویلای شهرنشینان می شود
کافی است مسیر جاده سیمین ابرو را طی کنی ابتدای روستای ابروسرسبزترین و زیباترین قسمت روستاست و در دوسوی آن باغهای سرسبز و پربرکتی وجود دارد. این باغها را بومیان روستا که مهاجرت کرده اند با قیمتهای قابل توجهی به شهریها فروخته اند. با توجه به بهای املاک روستای سیمین ابرو قیمت این باغها کمنیست، اما برای غریبههایی که نمی توانند باغ و ویلا بخرند، جذابیت خاصی دارد. این باغها در گذشته زمین کشاورزی بوده اند و با دیوارکشی و کاشت درختان میوه به باغ، تفرجگاههای ویلایی و یا حتی تالارهای پذیرایی تبدیل شده اند.
قطعا برنامه ریزی برای توسعه در هر کشور باید از حوزه روستایی آن کشور شروع شود، چرا که روستاها و عملکرد بهینه آنها در بسیاری جهات، به خصوص تولید ناخالص ملی بسیار دارای اهمیت هستند.
در ثروتمندترین کشورهای اتحادیه اروپا تفاوت بسیار کمی میان شهر و روستا وجود دارد درحالیکه در کشورهای فقیر، سطح کیفیت زندگی و رفاه در مناطق روستایی بسیار پایین تر از مناطق شهری است.
طرح هادی نمونهای کوچک از طرح جامع شهری است که مدتی است در روستاهای بالای 20 خانوار به اجرا درآمده است، در این طرح ساماندهی و اصلاح بافتهای فرسوده روستایی و نحوه استفاده از زمینهای روستایی برای عملکردهای مختلف از قبیل تجاری، تاسیساتی، مسکونی، تولیدی و کشاورزی و نیازمندیهای عمومی روستاها مشخص میشود و از ساختار اولیه خود که غیرقابل سکونت رسمی بوده خارج میشود.
استان همدان 947 روستای بالای 20 خانوار دارد که به گفته مدیر سابق بنیاد مسکن از سال ۸۵ تا ۱۴۰۰ مبلغ ۷۰۰ میلیارد تومان اعتبار برای ساخت واحدهای روستایی اختصاص داده شده است است.
بر مبنای راهبرد "مهاجرت معکوس"یا دستکم تثبیت جمعیت روستاها در استانهایی مانند همدان که تولید روستایی مولفه اصلی اقتصادی آنهااست بهسازی منازل و فضای عمومی روستاها از حیث عمرانی و بهداشتی مورد اهتمام جدی قرار گرفت.
هر چند اجرای این طرحها تأثیرات مثبت و معناداری بر ابعاد کالبدی زندگی روستاییان داشته است، اما در ابعاد محیطی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی توفیق چندانی حاصل نشده است. چنانچه به غیراز مؤلفه کیفیت محیط و منازل مسکونی،با وچود امکانات بیشتر، سایر مؤلفه ها چون کیفیت آموزش، کیفیت سلامت، کیفیت اوقات فراغت، کیفیت زیرساختها، کیفیت فرهنگی و به ویژه کیفیت اشتغال و درآمد پایینتراز حد متوسط بوده است. شکی نیست که پایین بودن کیفیت زندگی در این بخش ها، ایجاد فقر می کند و این خود باعث سایر مشکلات و معضلات چون مهاجرت و حاشیه نشینی و ... است .
با توجه به گفتههای مسئولان و کارشناسان به نظر میرسد، در حالی که روستا خود باید محل زندگی، رونق و کسب و کار بوده و جامعه باید مهاجرت معکوس از شهر به روستاها را برنامهریزی کند، ساخت و سازهای غیر اصولی و تغییر بافتهای موجود، خسارات فراوانی بر پیکر اقتصاد روستا و در نتیجه ضریب ماندگاری جمعیت در روستاها وارد کرده است چنانچه هم اینک 120روستای همدان خالی از سکنه شده و تعدادی که آمار آن محرمانه میدانند! دارای 3 تا 5 خانوار است.
استان همدان با 19 هزار و 494کیلومترمربع وسعت، بیش از یک میلیون 730 هزارنفر جمعیت دارد که حدود 670 هزار نفر از آنها در مناطق روستایی زندگی میکنند و پیش از این ظاهر پورمجاهد معاون استاندار گفته بود که جمعیت شهری استان همدان نسبت به جمعیت روستایی کشور ۱۰ درصد بیشتر است.در کل ۳۶ درصد جمعیت استان را روستاییان تشکیل میدهند.
با وجود همه اعتبارات، ساخت و سازها و نیز اجرای طرح هادی روستایی نبود منابع درآمدی و فرصت های اشتغال، خشکسالی، تفاوت موجود در بین شهرها و روستاها از لحاظ امکانات و خدمات رفاهی، نبود راهبردها و سیاست های کلان در امر توسعه روستایی و اختلافات فرهنگی در بین ساکنان بعضی از روستاها از جمله دلایل تخلیه روستاها در استان همدان است.
در استان همدان شرایط خدمات رسانی به روستاها خوب بوده اما تفاوت درآمد بین روستا و شهر بالاست و این مسأله جاذبه ای برای مهاجرت روستائیان به شهرها می گردد.
روستاهای استان همدان دارای استعدادهای زیادی در حوزه باغبانی، صنایع دستی و گردشگری است که در طرح هادی به این بخش توجه نشده و برای اینکه شاهد مهاجرت از روستاها نباشیم باید تمهیدات توامان اقتصادی و فرهنگی برای ماندگاری جمعیت در روستاها داشته باشیم.
استاد معماری دانشگاه بوعلی همدان در خصوص معایب اجرای طرح هادی در همدان گفت: قرار بود با اجرای این طرح شاهد عمران و آبادانی روستاها در کنار خود محوری و استقلال اقتصادی انها باشیم که روستائیان نه تنها خود را اداره کنند بلکه شهرها را نیز از عایدات کشاورزی بهرهمند نمایند.
عراقچی اظهار کرد: طرح هادی به جای توجه به اقتصاد و مباحث جامعه شناسی و نیز الگوی مصرف در روستاها جنبه تجملاتی زندگی شهرها را به آنجا برد و مصرف گرایی را هم در روستاها افزایش داد.وی ادامه داد: در عمده طرح های هادی روستایی فقط شاهد یک خیابان پهن با تخریب ساختمانهای اطراف و ساخت و ساز مشابه خانه های شهری بودیم که درصد تراکم ، ارتفاع و ... نیز در آن لحاظ شده و به نوعی در نهایت شهرک مسکونی به وجود آمد. از طرفی اداره راه و شهرسازی نیز با زیرسازی راه های روستایی و آسفالت آن به نحوی روستایی را با یک راه هموار یا اتوبان، تشویق به مهاجرت کرد و یا اینکه به او گفت که میتواند با استفاده از این راه روزها برای کارگری به شهر بیاید و عصر هنگام آسوده به روستا برگردد.
عراقچی گفت: این طرح به هیچ وجه روی کشاورزی، خودکفایی، صرفه جویی، ماندگاری در روستاها، الگوی کشت، آبیاری و صنایع تبدیلی که مهمترین مولفه روستاها است کار نکرد بلکه جلوه های زندگی شهری را به روستاها برد.
وی بیان کرد: پس از اجرای این طرح شاهد بودیم که از منظر اقتصادی روستاها بیشتر از همیشه به شهرها وابسته شدند در حالی که تا قبل از این چنین نبود و بسیاری از مایحتاج زندگی شهرنشینان از طریق روستائیان تامین می شد.
استاد معماری دانشگاه بوعلی همدان بیان کرد: حتی دولتها هم در مهاجرت روستائیان به شهرها نقش داشتند چرا که به آنها القا کردند که می توانند تقاضای تبدیل روستا به شهر را ابتدا با جمعیت 10 هزار نفر و بعد 5 هزار و هم اینک 2 هزار نفر را بدهند که این به معنی فراموش کردن هویت روستایی و القا کردن این موضوع که شهر و شهری بودن بهتر است میباشد.
وی ادامه داد: هر چند تبدیل روستا ها به شهرها به لحاظ هزینه خدمات به نفع دولت است اما این باعث مشکلات عدیده ای خواهد شد که در دو دهه گذشته رفته رفته بیشتر از پیش شاهد آن شده ایم.
2 دهه پیش کشاورزی نخستین محور توسعه استان انتخاب شد تا ظرفیت روستایی به کمک توسعه مادستان بیاید اما پس از 2 دهه نه تنها این حوزه برنامههای موفق را پیگیری نکرد بلکه روستاهای استان یک به یک هویت خود را از دست دادند و تبدیل به سکونتگاها معرفی شدند. حال در قرن جدید باید دید چه برنامه ای برای حفظ این ظرفیت اقتصادی تولیدی، فرهنگی بومی اجرا خواهد شد.
 |
