پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

بی‌توجهی به خاک،کاهش منابع غذایی را به دنبال دارد

نویسنده : معصومه معظمی

خاک در حوزه تأمین مواد غذایی سالم اهمیت بسیار دارد و ۹۵ درصد خورد و خوراک انسان‌ها از خاک تولید می‌شود، همچنین ۷۰ درصد ساخت‌وساز از خاک صورت می‌گیرد. خاک در کنار تمام فوایدی که دارد در اثر بی‌توجهی ممکن است به آلودگی هوا و ایجاد ریزگردها بینجامد و امنیت غذایی را به خطر اندازد.
با توجه به اینکه کشاورزی یکی از قطب‌های توسعه استان است، یکی از برنامه‌های سازمان کشاورزی اهمیت دادن به خاک و حفاظت از آن باید باشد.
روند فرسایش خاک، شور شدن تدریجی آن و کوچک شدن اراضی کشاورزی آلودگی خاک از جمله مواردی است که خاک را به عنوان بستر رشد گیاه و تولید محصولات کشاورزی استان تهدید می‌کند.
خاک برای انسان‌ها ارزش بسیاری دارد، زیرا وجود ما از خاک است و بقا و حیات ما به آن وابسته است، البته خاک بدون آب کاربرد لازم را ندارد و این 2 مکمل هم هستند، از نظر برگشت‌پذیری بحران خاک از بحران آب مهمتر است، اما باید توجه داشت از نظر اهمیت اجتماعی هر 2 بحران برابرند.
فرسایش خاک یک فرایند طبیعی محسوب می‌شود، اما فعالیت‌های انسانی موجب تشدید فرسایش خاک خواهد شد، فرسایش خاک به سادگی قابل جبران نیست، در سال‌های اخیر با کاهش بارندگی، برداشت بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی و گرم شدن دمای هوا، استان با مشکل شوری خاک روبه‌رو شده است، نباید فراموش کرد که حفاظت خاک و آب از اصولی‌ترین پایه‌های توسعه پایدار است درحالی که براساس بررسی‌ها ایران رتبه نخست فرسایش خاک در جهان را دارد.
به نظر کارشناسان، 3 چالش مهم جهانی همچون تغییر اقلیم، کمبود آب شیرین و بیابان‌زایی ارتباط مستقیم با فرسایش خاک دارند که با این تهدیدها، خاک توانایی باروری خود را از دست‌ می‌دهد.
در همین رابطه همدان‌پیام گفت‌وگویی با حمیدرضا سمائی، رئیس اداره برنامه‌ریزی و بودجه اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری استان همدان انجام داده است که در ادامه آن را می‌خوانید:

میزان فرسایش خاک سالیانه در استان چقدر است؟
در ابتدا باید بدانیم خاک عبارت است از لایه معدنی سطحی خاک که تحت‌تأثیر هوازدگی فیزیکی، شیمیایی و یا بیولوژیک قرار گرفته و در حقیقت خاک مخلوطی از مواد معدنی، موجودات زنده، هوا و آب است که به گونه شگفت‌انگیزی با هم واکنش نشان می‌دهند. برای تشکیل هر سانتیمتر خاک صدها سال زمان لازم است.
این خاک گرانقدر که تولید مواد غذایی و حیات بشر وابستگی شدید به آن دارد متأسفانه در سال‌های اخیر مورد بی‌مهری و دستخوش تخریب‌های زیاد قرار گرفته است. یکی از مواردی که موجب تخریب خاک می‌شود پدیده فرسایش است که به 2 گونه آبی و بادی رخ می‌دهد. در حالت ایده‌آل میزان خاکی که فرسایش می‌یابد با خاک‌سازی باید جبران شود، ولی در اکثر مناطق در حال‌حاضر فرسایش از نوع تشدیدی است، یعنی با خاک‌سازی جبران نمی‌شود و خاک سطحی که در حقیقت لایه زنده و فعال می‌باشد تخریب و با سیلاب‌ها به پشت دریاچه سدها منتقل شده و عمر مفید سدها را کاهش می‌دهد. درباره مقدار فرسایش در ایران اعداد و ارقام متعددی عنوان شده و آمارهایی که برای فرسایش ذکر می‌شود عمدتاً با استفاده از روش‌های تجربی است و در استان همدان برخی منابع آن را سالیانه12تن در هکتار ذکر می‌کنند.

چه عواملی بر فرسایش و شوری خاک تأثیرگذار است؟
عوامل زیادی در تشدید فرسایش در استان همدان نقش دارند که مهمترین آنها را می‌توان قطع درختان، تعادل نداشتن دام و مرتع و چرای بیش از ظرفیت مراتع که موجب از بین رفتن پوشش گیاهی می‌شود، تبدیل اراضی مرتعی به دیم‌زارهای کم بازده، جاده‌سازی بدون در نظر گرفتن اصول فرسایش، برداشت و تخریب ایجاد شده توسط معادن و یکی از مهمترین آنها انجام شخم در جهت شیب که موجب افزایش سرعت حرکت آب در هنگام بارش و تشدید فرسایش می‌شود، دانست.
در کنار فرسایش یکی از مشکلاتی که در دهه‌های اخیر استان همدان با آن درگیر شده پدیده شوری خاک است. شوری خاک اساساً 2 نوع است نوع اولیه که ناشی از سازندهای شور بوده و در مناطق بیابانی و کویری دیده می‌شود و نوع دیگر شوری ثانویه است که در اثر استفاده‌های نادرست از اراضی ایجاد می‌شود و نمک‌های محلول در اثر آبیاری در سطح خاک تجمع کرده و خاک را شور می‌کنند. در این چنین خاک‌هایی حتی در اثر وجود آب به دلیل فشار اسمزی ایجاد شده از سوی این نمک‌ها گیاه قادر به جذب آب نبوده و در نتیجه رشد آن مختل می‌شود.

بیشتر چه نواحی از استان در معرض فرسایش و شوری خاک قرار دارند؟
همانطور که ذکر شد یک ارتباط معکوس بین فعالیت‌های بیولوژیکی در خاک، جذب آب توسط گیاه و در نتیجه حاصلخیزی خاک با شوری وجود دارد. از سال 1393 با پیگیری‌های به عمل آمده از سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، استان همدان واجد مناطق بیابانی شناخته شد هرچند که تعاریف بیابان از نظر میزان بارندگی با این استان همخوانی ندارد، ولی به دلیل وجود خاک‌های شور و سدیمی در بخش‌هایی از کبودراهنگ، فامنین، قهاوند و ملایر که عمدتاً بدون پوشش گیاهی بوده و می‌تواند منشأ پدیده گرد و غبار شود شرایط بیابانی تأیید و مطالعات متعدد در این مناطق صورت گرفته و طرح‌های اجرایی تهیه و در حال‌حاضر پروژه‌های متعددی از سوی اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان در جهت بیابان‌زدایی در این مناطق صورت گرفته است.

آیا برداشت‌های زیاد آب‌های سطحی و غیرسطحی بر فرسایش خاک تأثیردارد؟
یکی دیگر از مشکلاتی که در خاک‌های استان در سالیان اخیر رخ داده پدیده فرونشست زمین و ایجاد فروچاله‌ها است که به دلیل برداشت‌های بی‌رویه از سفره‌های آب زیرزمینی منافذ خاک خالی شده و در اثر فشار وزن لایه‌های فوقانی به‌طور ناگهانی مناطقی به وسعت زیاد به یکباره فرو ریخته و گودال‌های عمیقی ایجاد شده است، نمونه این فروچاله‌ها در دشت فامنین و کبودراهنگ قابل مشاهده است و راهکار اصلی در مهار این پدیده کنترل بهره‌برداری از سفره‌های آب زیرزمینی و جلوگیری از برداشت زیاد آب از این سفره‌ها است.

راهکار کارشناسان منابع طبیعی برای کاهش فرسایش خاک چیست؟
در پایان راهکار اصلی کنترل فرسایش خاک در درجه نخست تقویت پوشش گیاهی و جلوگیری از برداشت غیراصولی از مراتع بوده و راهکار جلوگیری از شور شدن خاک‌ها را نیز مدیریت اراضی فاریاب با استفاده از روش‌های نوین آبیاری و جلوگیری از بهره‌برداری غیراصولی از آب‌های زیرزمینی که سبب کاهش کیفیت آنها از نظر کمی و کیفی می‌شود و در پایان از همه مخاطبان تقاضا دارم بیایید به خاطر خود و نسل‌های آینده طبیعت کشورمان را دوست بداریم و از آن حمایت کنیم.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس