پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

افزایش فقر؛ زنگ خطری برای ثبات اجتماعی و اقتصادی در ایران ۱۴۰۴

نویسنده : محمد حقی

افزایش فقر در سال‌های اخیر، دیگر یک بحث صرفاً اقتصادی نیست؛ بلکه به یک مسأله محوری در تحلیل‌های اجتماعی و آینده‌پژوهانه کشور تبدیل شده است. آنچه امروز مشاهده می‌شود، تنها کاهش درآمد یا کوچک شدن سفره خانوار نیست؛ بلکه فرسایش آرام سرمایه اجتماعی است. جامعه‌ای که در آن درآمدها سقوط می‌کند، اعتماد عمومی آسیب می‌بیند و احساس امنیت اقتصادی تضعیف می‌شود، به‌تدریج وارد فضایی می‌گردد که تصمیم‌گیری جمعی در آن دشوارتر و ناپایدارتر می‌شود.

تا چند سال پیش، فقر پدیده‌ای بود که بیشتر در مناطق محروم یا میان حاشیه‌نشین‌ها قابل مشاهده بود. اما شرایط سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد این مرز جغرافیایی و اجتماعی شکسته شده است. طبقات کارگر و کارمند که پیش‌تر به‌عنوان ستون‌های درآمدی پایدار جامعه شناخته می‌شدند، اکنون با افزایش هزینه‌های زندگی و کاهش ارزش واقعی حقوق خود در معرض فشارهای جدی قرار دارند.

این جابه‌جایی طبقاتی، تنها یک تغییر اقتصادی نیست؛ پیامدهای اجتماعی عمیقی به همراه دارد. هرگاه طبقه متوسط دچار تزلزل شود، ثبات اجتماعی نیز آسیب‌پذیرتر می‌شود.

کارشناسان اقتصادی معتقدند که رشد قابل توجه خط فقر در دهه اخیر، نشانه روشن ناکارآمدی بخشی از سیاست‌های اقتصادی است. وقتی درآمدها در برابر تورم ناتوان می‌شوند، مردم تنها با کاهش قدرت خرید مواجه نمی‌شوند؛ بلکه نوعی خستگی اجتماعی شکل می‌گیرد. این وضعیت، امید به آینده را تضعیف می‌کند و تصور پیشرفت را دشوارتر می‌سازد.

کاهش درآمد کارگران و کارمندان، از این منظر تنها یک شاخص اقتصادی نیست؛ بلکه معیاری از سطح امید اجتماعی است. جامعه‌ای که در آن افراد احساس کنند با وجود تلاش، وضعیتشان بهبود نمی‌یابد، وارد مرحله‌ای می‌شود که حفظ مشارکت اجتماعی نیازمند سیاست‌های هوشمند، شفاف و اعتمادآفرین خواهد بود.

پرداخت‌های حمایتی و یارانه‌ای در ایران همواره بخشی از سیاست‌های رفاهی بوده است؛ اما تجربه نشان داده که افزایش یارانه بدون کنترل تورم، اثر پایداری ندارد. در واقع، تقویت درآمد اسمی بدون تثبیت اقتصاد کلان، به معنای افزایش واقعی رفاه نیست. همان‌طور که بسیاری از کارشناسان گفته‌اند، این روش بیشتر به «ریختن آب در سبد» شباهت دارد؛ به ظاهر اقدامی انجام گرفته، اما در عمل تغییری در کیفیت زندگی مردم ایجاد نمی‌شود.

جامعه‌شناسان جایگاه فقر را تنها در بُعد اقتصادی تعریف نمی‌کنند. از نگاه آنان، فقر با بسیاری از شاخص‌های اجتماعی در ارتباط مستقیم است؛ از افزایش آسیب‌های اجتماعی گرفته تا کاهش مشارکت مدنی و احساس بی‌اعتمادی.

در چنین شرایطی، امنیت اجتماعی وابسته به حداقلی از رفاه عمومی است. جامعه‌ای که بخش بزرگی از آن برای تأمین نیازهای اولیه دچار نگرانی مداوم است، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت، آرامش روانی و مشارکت سازنده را از دست می‌دهد.
مجموع این شرایط، ایران ۱۴۰۴ را در وضعیتی قرار داده است که نیازمند بازنگری جدی در سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی است. ادامه روند فعلی می‌تواند فاصله طبقاتی را افزایش دهد و سطح رضایت عمومی را کاهش دهد.

سیاست‌های اقتصادی باید به‌جای ترمیم‌های مقطعی، بر تقویت ساختارهای مولد، کاهش هزینه‌های غیرضرور، حفظ ثبات بازارها، حمایت از تولید و تقویت درآمدهای پایدار تمرکز کنند. در کنار آن، سیاست‌های اجتماعی باید بر ایجاد شبکه حمایتی کارآمد، افزایش دسترسی به خدمات عمومی و توانمندسازی اقشار کم‌درآمد متمرکز باشد.

افزایش فقر تنها یک شاخص اقتصادی نیست؛ نشانه‌ای است از فرسایش تدریجی اعتماد، امید و آرامش اجتماعی. جامعه زمانی به پایداری می‌رسد که شیوه زندگی مردم قابل پیش‌بینی باشد و افراد احساس کنند تلاششان نتیجه می‌دهد.

اگر این احساس از بین برود، نه‌تنها اقتصاد، بلکه روابط اجتماعی نیز دچار آسیب می‌شود. توجه به این پیام پنهانِ افزایش فقر، نخستین گام برای برنامه‌ریزی دقیق، بومی و آینده‌نگر است.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس