در دل کوههای زاگرس، خاک همدان چیزی فراتر از خاک است؛ این خطه، گنجینهای از ذخایر معدنی است که سالهاست در انتظار یک تحول بزرگ نفس میکشد. استان همدان با دارا بودن یکی از غنیترین سبدهای معدنی کشور، از سنگ آهن و طلا گرفته تا سرب و روی، در موقعیتی منحصربهفرد قرار دارد. اما با خامفروشی بخش بزرگی از این ثروت خدادادی از کف استان رفته و هنوز هم این روند ادامه دارد.
اما واقعیت این است که اقتصاد معدنی استان در یک تقاطع حساس قرار دارد و نیازمند نگاهی استراتژیک برای عبور از صرفا استخراج به سمت خلق ارزش افزوده واقعی است.
بررسیهای میدانی و آماری نشان میدهد که بخش عمدهای از مواد معدنی استخراج شده در همدان، بدون آنکه فرآوری شوند و به کالای نهایی با ارزش افزوده بالا تبدیل شوند، از مرزهای استان خارج میشوند. این رویکرد که به خامفروشی معروف است، در واقع فروش ثروت ملی به قیمت ارز است.
وقتی سنگ معدن با قیمت پایین فروخته میشود و پس از فرآوری در استانهای دیگر با چندین برابر قیمت به بازار عرضه میشود، عملا اشتغال و درآمدی که باید نصیب مردم همدان شود، به دیگر نقاط کشور منتقل میشود. این چرخه معیوب، نه تنها مانع رشد اقتصادی میشود، بلکه سبب میشود معادن به جای اینکه به عنوان پیشران توسعه عمل کنند، تنها به منابعی برای استخراج موقت تبدیل شوند.
اعضای کمیسیون معدن اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی همدان در ماههای اخیر صدای خود را علیه این روند ناسالم بلندتر کردهاند. آنها معتقدند که زمان آن رسیده است که سیاستهای کلان استانی به سمت حمایت از صنایع پاییندستی تغییر جهت دهد. چنانچه، رئیس اتاق بازرگانی همدان، با تأکید بر ظرفیتهای بیبدیل این استان، تصویری روشن از آینده معدن ترسیم میکند.
رحیم مرتضایی بر این باور است که معدن نباید تنها به معنای حفاری و خروج سنگ باشد، بلکه باید زنجیره ارزش کامل در نظر گرفته شود. صحبتهای او و دیگر فعالان این حوزه بر تأکید دارد که ایجاد کارخانههای فرآوری در کنار معادن، تنها راه برای جلوگیری از هدررفت منابع و ایجاد اشتغال پایدار برای جوانان همدانی است.
اما نکته مهم در این میان، بحث مدیریت منابع آبی است. همدان سالهاست که با چالش کمآبی دست و پنجه نرم میکند و هرگونه فعالیت اقتصادی جدید باید با این واقعیت در نظر گرفته شود. صنعت معدن و فرآوری مواد معدنی در مقایسه با بسیاری از صنایع دیگر و به ویژه کشاورزی سنتی، جزو صنایع کمآبر محسوب میشود. این ویژگی مزیت بزرگی برای همدان محسوب میشود. توسعه اکتشاف و بهرهبرداری از معادن، میتواند جایگزین هوشمندانهای برای فعالیتهای اقتصادی پرمصرف آب باشد.
با تمرکز بر این صنعت، میتوانیم بدون آنکه فشار قابل توجهی بر سفرههای آب زیرزمینی وارد کنیم، اشتغالزایی کنیم و درآمدزایی داشته باشیم.
برای برونرفت از وضعیت کنونی و تحقق این اهداف، حرکت به سمت ایجاد شهرکها و نواحی صنعتی تخصصی فرآوری مواد معدنی ضروری به نظر میرسد. دولت و بخش خصوصی باید دست در دست هم دهند تا با ارائه تسهیلات ویژه و ایجاد زیرساختهای لازم، سرمایهگذاران را به سمت ایجاد کارخانههای فرآوری جذب کنند.
تجهیز معادن به تکنولوژیهای روز دنیا برای کاهش ضایعات و افزایش بهرهوری، دیگر اولویت انکارناپذیر است.
همدان با داشتن معادن غنی و نیروی انسانی متخصص، این ظرفیت را دارد که به قطب اصلی صنعت معدن و فرآوری در غرب کشور تبدیل شود. آنچه در این مسیر حیاتی است تغییر پارادایم از خامفروشی به سمت تولید و خلق ارزش است. اگر بتوانیم با هوشمندی از ظرفیت کمآببری این صنعت استفاده کنیم و با راهکارهای پیشنهادی فعالان این حوزه همسو شویم، معادن همدان چاههای ثروت و رفاهی خواهندبود که آینده اقتصادی استان را تضمین میکنند.
