در شرایطی که اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری به پویایی تولید، افزایش بهرهوری و رشد صادرات نیاز دارد، نقش کارآفرینانی که با وجود همه دشواریها در خط مقدم تولید ایستادهاند، بیش از همیشه برجسته میشود. صنعت روغن خوراکی، بهعنوان یکی از صنایع مادر و راهبردی حوزه غذا، در سالهای اخیر با چالشهای گوناگونی چون نوسانات ارزی، محدودیتهای تأمین مواد اولیه، چندنرخی بودن نرخ ارز، تغییرات ناگهانی سیاستهای تجاری و رقابت شدید در بازارهای منطقه مواجه بوده است. این صنعت نهتنها به صورت مستقیم با امنیت غذایی کشور ارتباط دارد، بلکه به دلیل سهم قابلتوجه آن در اشتغالزایی، صادرات غیرنفتی و زنجیره ارزش محصولات کشاورزی، یکی از پایههای مهم اقتصاد ملی به شمار میآید.
مؤمنعلی خزائی، یکی از کارآفرینان و تولیدکنندگان حوزه روغن مایع، در سالهای فعالیت خود توانسته است با وجود نوسانات شدید بازار، تحریمها، مشکلات نقلوانتقال مالی، نبود ثبات در سیاستهای ارزی و دشواریهای واردات مواد اولیه، همچنان چراغ تولید را روشن نگه دارد و برای توسعه این صنعت تلاش کند. نگاه واقعبینانه او به مسائل، تجربه عملی در تولید و آشنایی نزدیک با چالشهای صادرات، سبب شده دیدگاههایش درباره آینده این صنعت برای فعالان اقتصادی، سیاستگذاران و حتی مصرفکنندگان اهمیت ویژهای داشته باشد.
این گفتوگو به مناسبت هفته کارآفرینی انجام شده است تا از زبان یک فعال واقعی صنعت بشنویم که تولید در ایران امروز چگونه ممکن است، چه موانعی دارد، چرا چندنرخی بودن ارز ضربهای جدی به صنایع میزند، تکنرخیکردن ارز چه فوایدی برای تولیدکننده دارد، صادرات چه ظرفیتهایی دارد و چه راهکارهای عملی میتواند به حرکت دوباره چرخ تولید کمک کند.
ابتدا بفرمایید ارزیابی شما از وضعیت فعلی صنعت روغن کشور چیست؟
صنعت روغن در ایران در سالهای اخیر با نوسانات جدی مواجه بوده است. تغییرات مداوم نرخ ارز، متفاوتبودن قیمت خدمات شرکتهای خدماترسان برای هر واحدی، نبود شرایط یکسان بین واحدهای تولیدی خصوصی و دولتی برای دریافت تسهیلات کمبهره، محدودیتهای واردات مواد اولیه و نبود ثبات در سیاستگذاریها سبب شده برنامهریزی بلندمدت برای واحدهای تولیدی دشوار شود. با این حال، ظرفیت تولید در کشور بالاست و در صورت وجود ثبات سیاستی، میتوان علاوه بر تأمین کامل نیاز داخلی، صادرات قابلتوجهی نیز داشت.
دولت بهتازگی از برنامههایی برای تکنرخیکردن ارز صحبت کرده است. این موضوع از نظر شما چه تأثیری دارد؟
تکنرخیکردن ارز در صورت اجرای واقعی و پایدار، بیش از هر چیز منجر به شفافیت خواهدشد. چندنرخی بودن ارز همیشه زمینهساز رانت، تبعیض و بینظمی در زنجیره تأمین بوده است. وقتی واحد تولیدی نداند مواد اولیه را در چه نرخی خریداری میکند و محصول نهایی با چه نرخی به فروش میرسد، نمیتواند برای ۶ ماه آینده هم برنامهریزی کند. تکنرخی شدن ارز اگر همراه با ثبات و حمایت از تولید باشد، قطعا به نفع صنایع خواهدبود.
به مشکلات ناشی از رانت ارزی اشاره کردید. این موضوع چگونه بر تولید روغن اثر میگذارد؟
در سالهایی که ارز ترجیحی تخصیص داده میشد، برخی واردکنندگان مواد اولیه یا افرادی که به منابع ترجیحی دسترسی داشتند، مواد را با قیمتهای بسیار پایین وارد میکردند اما محصول را با نرخ نزدیک به آزاد میفروختند. این موضوع سبب میشد تولیدکنندهای که با ارز نیمایی یا آزاد مواد اولیه تهیه میکرد، توان رقابت نداشته باشد. نتیجهاش کاهش تولید واقعی و افزایش رانت بود. این وضعیت بهتدریج به صنعت آسیب زد.
وضعیت صادرات روغن و محصولات مرتبط را چطور ارزیابی میکنید؟
ایران در زمینه تصفیه روغن و تولید روغن مایع ظرفیت بسیار خوبی دارد، اما صادرات با دو مشکل اساسی مواجه است:
۱. نبودثبات قوانین صادراتی؛ گاهی به بهانه تنظیم بازار، ناگهان صادرات ممنوع یا محدود میشود.
۲. مشکلات نقلوانتقال پول و هزینه بالای لجستیک که رقابتپذیری را کاهش میدهد.
با این حال بازارهای منطقه مانند عراق، افغانستان، سوریه و آسیای مرکزی ظرفیت بالایی دارند.
یکی از دغدغهها، امنیت غذایی است. تولید روغن چه نقشی در این حوزه دارد؟
امنیت غذایی به معنای دسترسی دائم و پایدار مردم به غذای سالم و کافی است. روغن خوراکی یکی از کالاهای اساسی هر خانوار است. اگر تأمین مواد اولیه مانند دانههای روغنی و روغن خام با مشکل مواجه شود، قیمت و عرضه تحت تأثیر قرارمیگیرد. ایجاد زنجیره پایدار واردات مواد اولیه، توسعه کشت دانههای روغنی داخل کشور و حمایت از تولیدکنندگان، بهصورت مستقیم با امنیت غذایی گره خورده است.
بهعنوان یک کارآفرین، چالشهای اصلی تولید در این صنعت را چه میدانید؟
بیثباتی نرخ ارز و سیاستهای تجاری، دسترسی دشوار به سرمایه در گردش، افزایش هزینههای بستهبندی، حملونقل و انرژی، الزامهای اداری طولانی و بروکراسی، استفاده شرکتهای دولتی از یکسری رانتها مانند خدمات ارزان و ارز ارزانقیمت و ...، کمبود مواد اولیه باکیفیت و وابستگی بالا به واردات دانههای روغنی.
با وجود این مشکلات، چه راهکارهایی را برای بهبود پیشنهاد میکنید؟
۱. تکنرخیکردن و تثبیت ارز با هدف حذف رانت و شفافسازی قیمتها.
2. تسهیل واردات مواد اولیه بدون بروکراسی غیرضروری.
3. افزایش حمایت از کشت دانههای روغنی داخلی برای کاهش وابستگی.
4. ایجاد صندوقهای حمایتی ویژه صنایع غذایی برای تأمین نقدینگی.
5. ثبات قوانین صادراتی؛ ممنوعیتهای ناگهانی صادرات به تولیدکننده ضربه میزند.
6. ارتقای فناوری از طریق تسهیلات بانکی کمبهره برای نوسازی ماشینآلات.
7. حمایت از برندهای صادراتمحور و کاهش هزینههای لجستیک.
به عنوان یک کارآفرین فعال، پیام شما برای هفته کارآفرینی چیست؟
کارآفرینی یعنی حل مسأله و ایجاد ارزش. اگر فضای کسبوکار کشور ثبات داشته باشد، جوانان ایرانی توانایی خلق بهترین محصولات را دارند. ما باید به تولیدکننده اعتماد کنیم و به جای تصمیمگیریهای مقطعی، برنامهریزی بلندمدت و پایدار داشته باشیم. آینده صنعت غذا در ایران روشن است، به شرط اینکه تولید را مانعزدایی کنیم.
