پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

گفت‌وگوی همدان‌پیام با یک صاحبنظر در حوزه آب:

انتقال آب به همدان کارشناسی نیست

نویسنده : غزل اسلامی

درست زمانی که نزولات آسمانی فراوان است و سدها سرریز می‌شوند فرصت مناسبی است تا مسئولان و متخصصان آب برای روز مبادا و کم‌بارشی فکر چاره باشند.
اما آن‌طور که در چند دهه اخیر مشاهده شده برخی از مسئولان مربوطه تنها به نزولات آسمانی متکی بوده‌ و برنامه‌ای برای کم‌بارشی و خشکسالی نداشته‌اند. چنانچه پس از چند سال پر بارشی و جاری شدن سیل در سال 1398، اما در سال آبی 1400-1399 که کم‌بارشی بود اعلام شد که به وضعیت فوق بحرانی رسیده‌ایم.
استمرار وضعیت خشکسالی از بهمن‌ماه سال 1399 تا آبان ماه 1400 سبب شد تا نگرانی‌ها از خشک شدن سدها و قطعی آب برای ساعت‌های طولانی در شهر همدان و در نتیجه وارد شدن خسارت‌های هنگفت به تأسیسات آبی بالا برود، که با آمدن وزیر و قول قطعی برای انتقال آب از تالوار به همدان تا اردیبهشت ماه سال 1400 امیدواری‌ها بالا رفت. اما به‌نظر می‌رسد بارش‌های غیرمنتظره 2 هفته اخیر هرچند کم، اما موجب تغییر وضعیت فوق بحرانی و ایجاد آرامش در بین مسئولان شد.
اما از همه اینها گذشته از همان 18سال پیش که صحبت از انتقال آب از تالوار پیش آمد و مصوبه آن در سفر رئیس‌جمهوری امضا شد صحبت برخی متخصصان آب بر این بود که انتقال آب از تالوار با مشکلات عدیده‌ای مواجه خواهد شد، چنانچه می‌بینیم پس از گذشت 18سال هنوز این انتقال صورت نگرفته است و امروز هم متخصصان آب درباره مشکلات اجتماعی ناشی از انتقال آب صحبت می‌کنند.
اما آنچه که در کشورهای پیشرفته به آن توجه می‌شود مقدار مصرف آب است. در استان همدان نیز باید اصلاحات عدیده‌ای در بخش کشاورزی صورت بگیرد تا عمده مشکل آبی حل شود.
حسین بانژاد صاحبنظر در حوزه آب استان همدان و عضو هیأت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد در ابتدای تصویب طرح انتقال آب به همدان منتقد آن بود و از مشکلات پیش روی انتقال صحبت کرده اکنون نیز هشدار می‌دهد که مشکل آب استان باید طور دیگری حل شود که در ادامه گفت‌وگوی وی با همدان‌پیام را می‌خوانیم.

جناب دکتر دلیل کم‌آبی همدان چیست و مشکل همدان کجاست که بعد از ۵ دهه که اخطار خشکسالی را سر می‌دادند هنوز به راهکار درستی نرسیده‌ایم؟
مشکل کم‌آبی همدان مشخص است؛ میزان بارندگی کم است و از طرفی مقدار آبی که مصرف می‌کنیم بیشتر از میزان آبی است که وارد حوزه می‌شود. اما مشکل همدان اینجاست که در طی 5 دهه مدیرانی که دست‌اندرکار هستند هنوز به یک عزم ملی و جدی نرسیده‌اند که باید در این زمینه فکری بکنند. در حال‌حاضر بسیاری از مدیران در حال سپری کردن روزمرگی هستند و آینده‌نگری نمی‌کنند. این یکی از مشکلات اصلی همدان و حتی سایر استان‌هایی که مشکل مشابه دارند، است. پس دلیل اینکه تاکنون به راهکار مناسبی برای رفع مشکلات آب نرسیده‌ایم این است که کار به‌دست کاردان سپرده نشده. دلیل دوم این است که هیچگونه ضمانت اجرایی برای تصمیمات گرفته شده وجود ندارد. تا زمانی که به موارد گفته شده نرسیده‌ایم حتی نمی‌توانیم اجرای هیچ راهکاری را آغاز کنیم، که من به این نکته تأکید ویژه‌ای دارم. پس باید به یک راهکار برسیم و همه متخصصان و مسئولان به این نتیجه برسند که ما آب نداریم و بعد برای آن تصمیم‌گیری کنیم.

به‌نظر شما همه منابع آبی که می‌تواند مورداستفاده استان قرار بگیرد شناسایی شده‌اند؟ و آیا از این منابع استفاده درستی می‌شود؟
منابع آبی که آب سالم دارند و به‌‌طور مستقیم قابل استفاده است تقریباً شناسایی شده‌اند، اما باید بر روی آب به‌حساب نیامده و یا همان آب‌های نامتعارف مانند آب‌های فاضلاب یا آب‌هایی که کیفیت پایینی دارند هم یک‌سری مطالعات صورت بگیرد و نیاز است که شبکه‌های جمع‌آوری فاضلاب و تصفیه‌خانه‌ها به موقع راه‌اندازی شوند تا بتوانیم از فاضلاب و تصفیه آن با رعایت بهداشت برای مصارفی که امکانپذیر است استفاده کنیم و این نیازمند فعالیت و برنامه است، اما متأسفانه مسائل ما با سیاست گره خورده است. در صورتی که بسیار واضح است که آب در استان نداریم و باید از حداقل آب موجود استفاده پایدار کنیم و این به آن معنا نیست که حداکثر استفاده از حداقل آب بشود، بلکه باید منابع آب را با تغییر در میزان برداشت حفظ کنیم.
با تغییر در برداشت آب‌های زیرزمینی، تغییر الگوی کشت، کشت محصولات متناسب با منابع آبی موجود و حتی در برخی مناطق با رها کردن زمین و کشت نکردن در آن مناطق باید به منابع آبی استان کمک کنیم.
آیا بهتر نبود به جای اینکه آب از تالوار منتقل شود از نهاوند به همدان منتقل می‌شد؟ چون در حال‌حاضر آب نهاوند به قم و سایر استان‌ها منتقل می‌شود.
انتقال آب از یک حوزه به حوزه دیگر همواره به لحاظ مسائل اجتماعی مشکل‌زاست، بنابراین هرگونه بحث انتقال آب که پیش می‌آید باید به آن با شک و تردید نگاه کرد. این امر شاید از دیدگاه بازاری و مهندسی امکانپذیر باشد، اما از دیدگاه اجتماعی و مسائل مربوط به آن مشکل‌زا و سبب تهدید یکپارچگی خواهد شد. پس اگر این انتقال ادامه پیدا کند احتمال دارد سبب جنگ‌ها و تنش‌های آینده شود، بنابراین نباید روی انتقال آب از یک حوزه به حوزه دیگر سرمایه‌گذاری کنیم، چراکه مسائل اجتماعی و اقتصادی برای ما ایجاد خواهد کرد. انتقال از شهرستانی که آب بیشتری دارد به شهرستان دیگر به هیچ وجه منطقی نیست چراکه آن سرچشمه هم در آینده‌ای نزدیک با مشکل کم‌آبی مواجه می‌شود و در نتیجه بین مبدأ و مقصد تنش ایجاد می‌شود و در بلندمدت اتحاد و یکپارچگی مردم فهیم را تهدید می‌کند که فعلاً متوجه آن نیستیم.
اصولاً انتقال آب از نقطه‌ای به نقطه دیگر نیاز به مطالعات همه‌جانبه و آینده‌نگری کامل دارد چه آب نهاوند را به قم و سایر استان‌ها و یا همدان منتقل کنیم باید مطالعات دقیق اجتماعی و جامعی صورت بگیرد. مگر ما به عنوان تصمیم‌گیرنده چقدر قدرت داریم که مواضع خود را به مردم دیکته کنیم؟ چرا باید آب نهاوند به نقاط دیگر منتقل شود که به مصرف کشاورزی برسانند؟ ممکن است نهاوند بعداً دچار کم‌آبی شود.

به‌نظر شما الوند چقدر می‌تواند در تأمین آب به همدان کمک کند؟
هرجا آب هست باید برای آن برنامه‌ریزی کرد، اما شما نباید فکر کنید هرکجا آب داخل زمین نفوذ کرده هدر رفته است؛ این دیدگاه غلطی است که به ما تحمیل شده است. ضمن اینکه حقابه‌های زیست‌محیطی را باید درنظر بگیریم، بنابراین اگر برای آب‌های الوند می‌خواهیم برنامه‌ریزی کنیم ابتدا باید مطالعات کاملی انجام شود و بررسی شود و بدون بررسی هیچگونه اظهارنظری نشود. اظهارنظر بدون مطالعه یکی از مشکلاتی است که در کشور ما به وفور صورت می‌گیرد و از نظر ما بسیار خطرناک است. و اگر بدون مطالعه اظهارنظری نکنیم شاید سود آن برای کشور بیشتر باشد. به خصوص اینکه همه موارد را با سیاست گره می‌زنیم و این موجب آسیب به جامعه می‌شود. چون نمایندگان محترم ممکن است موضوعی را پیگیری کنند که به نفع حوزه انتخابیه آنها نباشد، اما به‌خاطر دید کوتاه‌مدتی که دارند متوجه آن نیستند، در آینده هم کسی از آنها بازخواست نمی‌کند.

با توجه به وضعیت آب در50-60سال گذشته آیا می‌توانید تا 20 سال آینده را پیش‌بینی کنید؟
این پرسشی نیست که بتوانیم جواب بدهیم و اگر جواب بدهیم در درست بودن آن شک داریم. چون موضوع بارندگی است، بارندگی هم خارج از اختیار ماست. ما براساس آمار گذشته برای آینده بررسی می‌کنیم و وقتی آمار گذشته غلط است نمی‌توانیم روی آن با اطمینان صحبت کنیم و وقایع مربوط به 20 سال آینده را پیش‌بینی کنیم، اما آنچه که مسلم است باید براساس منابع آبی موجود برای استفاده از آن برنامه‌ریزی داشته باشیم تا بتوانیم روزبه‌روز بیلان آبی خود را به صفر نزدیک‌تر کنیم. در حال‌حاضر بیلان آبی منفی است، بیلان آبی منفی یعنی میزان برداشت بیش از میزان تغذیه است و باید به سمت برابری میزان برداشت و تغذیه باشیم، بنابراین اگر به همین شکل پیش برود وضعیت 20 سال آینده بسیار نگران‌کننده خواهد بود مگر اینکه اتفاق غیرقابل پیش‌بینی بیفتد.

راهکارتان برای جلوگیری از چنین وضعیتی چیست؟
تصمیماتی که به‌طور مقطعی گرفته می‌شود برای ما سؤال برانگیز است، که اگر جلوی تصمیمات آنی که اغلب عوام گرایانه است را بگیریم، می‌توانیم به وضعیت آب 20 سال آینده حتی با وجود وضعیت بارش‌های فعلی، امیدوار باشیم.

کجای سیاست‌های اجرایی غلط بوده که به این مرحله رسیده‌ایم؟
اصلاً سیاست‌های اجرایی نداشته‌ایم که بخواهیم غلط یا درست بودن آن را قضاوت کنیم. وقتی قانونی در سال 1345 تصویب می‌شود که نباید چاهی حفر شود، اما این قانون اجرا نمی‌شود یعنی سیاستی در این زمینه نداریم و دیگر نمی‌توانیم درباره سیاست غلط و درست بحث کنیم. اما اگر می‌خواهیم مدیریت کنیم و واقعاً تصمیم به خدمت به خلق خدا داریم کافی‌ست مواردی که مطابق عقل و منطق است و درباره آنها تصمیم گرفته شده را درست اجرا کنیم.
اما وقتی ضمانت اجرایی نداریم بگوییم کدام سیاست غلط است و کدام درست؟ 40 سال است می‌گوییم چاه غیرمجاز و می‌دانیم که چاه غیرمجاز داریم، می‌دانیم آب هم نداریم. اما چه کسی باید جلوی این غیرمجازها را بگیرد؟ پس اگر راهکار و ضمانت اجرایی داریم چرا عمل نمی‌کنیم؟ و اگر بنا باشد به این موضوع‌ها نپردازیم یعنی سیاستی در برابر آب نداریم.

راهکار کلی شما برای برون‌رفت از بحران آب در استان چیست؟
اما اگر انتقاد را کنار بگذارم و با دید روشن و از روی دلسوزی برای جامعه خودمان درباره وضعیت آب راهکاری بدهم این است که ما باید با مشکل کم‌آبی کنار بیاییم و سازگاری ایجاد کنیم، که با شناخت جامعه و منطقه می‌توانیم بر این مشکل فایق بیاییم. چون قابل حل است به‌شرطی که واقعاً بخواهیم آن را حل کنیم. در صورتی‌که نخواهیم مشکل را حل کنیم پس حل هم نمی‌شود. و اگر بخواهیم مشکل را حل کنیم باید تلاش کنیم، زحمت بکشیم، راهکارهای علمی و عملی که ضمانت اجرایی داشته باشد و از تصمیمات هیجانی پرهیز کنیم، که در این صورت می‌توانیم به راهکار منطقی برسیم؛ این امکانپذیر است به شرط آن‌که بخواهیم. به این ترتیب که برای آب هر منطقه متناسب با شرایط آب و هوای همان منطقه با دیدگاه استفاده پایدار از منابع آبی برنامه‌ریزی کنیم. و بدانیم که نمی‌توانیم به صورت دستوری کشاورزی کنیم و تأکید بر کشت محصولی داشته باشیم. و بدانیم که برای هر مشکلی تنها یک راهکار وجود ندارد و باید از تمام متخصصان یک جامعه در حوزه‌های مختلف مانند روانشناس، جامعه‌شناس، اقتصاددان و... علاوه بر متخصصان حوزه آب برای حل مشکل کمک بگیریم. ما باید حداکثر استفاده را از توانمندی و مشارکت مردم داشته باشیم و تا حد امکان از کارهای دستوری در زمینه آب خودداری و حقابه‌ها محترم شمرده شود. و اگر در جایی مردم مشارکت نمی‌کنند باید دلیل آن را بررسی کرد و با فشار آوردن به مردم مشکل حل نمی‌شود.
اما برداشت من این است که هنوز حرکت در مسیر خواستن آغاز نشده است.

رژه اقتدار نیروهای مسلح در همدان

پاکی آوردی ای امید سپید