پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

غمام همدانی شاعر روزنامه نگار

نگاهی به نشریات الفت و اتحاد همدان

نویسنده : مجید فروتن

غمام از 30سالگی فعالیت مطبوعاتی خود را آغاز کرد و فکر اصلاح وضع دولت در مغزش قوت گرفت. در آغاز مشروطیت از آزادی خواهان بود و در همدان در این ایام انجمن اتحاد که هم فعالیت سیاسی داشت و هم فعالیت ادبی در آن صورت می‌گرفت و شاعران در آن گرد هم می‌آمدند، تأسیس نمود و روزنامه الفت و سپس نشریه اتحاد را منتشر کرد البته اثر وجودی و اهمیت اساسی انجمن اتحاد غمام صرفاً محدود به حوزه ادبی به معنای اخص کلمه نبوده باید گفت که کانون فکری و مجمع روشنفکری مجاهدان مشروطیت در همدان نیز بود. وقتی که مشروطیت برقرار شد غمام دیگر در امور سیاسی دخالت نکرد. آنگونه که در مقدمه دیوانش به‌قلم موسی نثری در باب حیات سیاسی غمام آمده است: از سنه 1284 ش در موقعی که جنگ روس و ژاپن در جریان بود غمام متوجه ضعف دولت ایران بود و از آن تاریخ فکر اصلاحات دوایر دولتی و وضع حکومت در فکر ایشان قوت گرفته غالبا در مجالس این مسأله را به طور سربسته و در لفافه گوشزد به دوستان خود می‌نمود. در اول گفتگوی مشروطیت ایران در اعداد آزادی خواهان و یک عامل مؤثر در انتشار عقیده آزادی‌خواهی بود. در این راه رنج‌ها برده و کارها کرده نخستین انجمن برای پیش بردن مقاصد آزادی‌خواهی خود در همدان به‌نام انجمن اتحاد تأسیس و روزنامه الفت را انتشار داد و این مرکز در همدان مدت مدیدی تکیه گاه آزادی خواهان و مرکز عقیده آزادی‌خواهی بوده است بالجمله حیات سیاسی او در سال 1284 ش آغاز و در سنه 1291 ش به پایان رسید. همین که اساس مشروطیت برقرار و مستحکم شد. ایشان نیز از امور سیاسی کناره گرفت و از آن تاریخ به بعد اگر هم دخالتی در امور سیاسی کرد موقتی و برخلاف میل بود.
نشریه الفت
نشريه‌ الفت در روز شنبه 22 صفر 1325 به‌صورت هفتگي به مدیریت و نگارندگی سیدمحمد یوسف زاده متخلص به غمام همداني در 4 صفحه منتشر شد. روش آن ادبي، اجتماعي و خبري بود و جريده‌ انجمن اتحاد همدان محسوب مي‌شد. محل نشریه در مدرسه‌ اتحادیه و قیمت آن در همدان 10 قران، سایر ولایات داخله 15 قران، ممالک خارجه 10 فرانک، قیمت یک نمره 4 شاهی و قیمت اعلانات سطری 10 شاهی درج شده است. در صفحه‌ چهارم نام چاپخانه‌ مطبعه‌ صفائیه‌ اکباتان درج شده است. اين نشريه ارگان انجمن روشنفکران همداني ضدفئودالي و استبدادي و معارف‌خواه و ترقي‌طلب به شمار مي‌آمد. علاوه بر ذکر حوادث و اخبار مشروطه و آزادي‌خواهان کشور و همدان مطالب ادبي و اشعار شاعران نيز در آن انتشار مي‌يافت. مسلک آن دموکراتيک بود. در همان قسمت شناسه‌ نشریه به‌طور خلاصه در دو سطر هدف از این جریده این‌گونه آمده است:
«در این جریده از منافع عامه و مطلق مطالب راجع به مدارس و مکاتب بحث می‌شود. عموم مقالات ناقمه به حال دولت و ملت بدون تعرض به نکوهش اشخاص درج می‌شود.»
لوگو نشریه‌ الفت در وسط صفحه و با همان قلم متن حک شده است و عاری از طراحی ست. مطالب نشریه در 2 ستون صفحه‌بندی شده است. مطالب نخستین شماره عبارت‌اند از عرض تشکر، «از اعضای مجلس فواید عمومی و ظهیرالدوله حاکم همدان که اذن و اجازه به تأسیس جریده‌ الفت داده‌اند، تشکر می‌کنم تا حقیقت الفت و یگانگی در میان برادران هم‌وطن بلدیه‌ همدان متعارف شود.» دست‌خط ظهیرالدوله در باب نشریه، مطالبی به رهبران کشور، مباحث اخلاقی و الفت در جامعه، سواد تلگراف حجج‌اسلام از نجف اشرف به علمای تبریز، اعلان دولتی ظهیرالدوله و... ادوارد براون ترتیب انتشار آن را هفتگی در چهار صفحه و در قطع 17*21 نوشته است(تاریخ مطبوعات، 61).
شماره‌ ششم این جریده در تاریخ 26 ربیع‌الاول 1325 انتشار یافت. از اين نشريه تا شماره‌ 16 آن در کتابخانه مرکزي و مرکز اسناد دانشگاه تهران موجود است. در خاطرات ظهيرالدوله، به تقاضای مجوز اين نشريه اشاره‌اي شده و آمده:
«صبح پاکتي به مهر انجمن اتحاد همدان رسيد... معارف‌پروري و دانش‌پژوهي حضرت اجل عالي ما را تشويق کرده که در فکر طبع روزنامه‌اي افتاده‌ايم که مايه‌ تعليم ابنای وطن شود. به مديري مرتضوي انتساب آقاي آقا ميرزا محمد باشد. بر حسن اتحاد و مشورت و قبح استبداد و فغان و پاره‌اي از اخبار خارجه. حال از حضرت اجل عالي مستدايم که دستورالعملي به مصاحبت امتياز به اسم مدير مرقوم محض تعليم دعاگويان مرحمت فرمائيد» (خاطرات و اسناد ظهیرالدوله، 103).
وي در پاسخ تقاضاي آن‌ها نظرات خود را در باب رسالت يک نشريه بيان مي‌کند و می‌نویسد:
«در خصوص طبع و توزيع روزنامه خوب است که حتي‌الامکان بناي آن فقط بر نشر تمدن و آثار ترقي و تمجيد از اتحاد و اتفاق باشد و از خدمت اشخاص و ملامت آحاد ناس او را بر حذر و يک ‌سو دادند چه که هر قدر جرايد منزه و مقدس باشند. جالب انظار و جاذب انکار خواهند شد» (همان، 104).
این مطالب نیز در شماره‌ اول نشریه به امضای ظهیرالدوله خطاب به نشریه با عنوان صورت دست‌خط مبارک حضرت آقا (ظهیرالدوله) تحت خدمت اهالی انجمن اتحادیه‌ همدان نیز ذکر شده است. نشریه‌ الفت در دوران استبداد محمدعلی‌شاهی تعطیل گردید.( نگاه کنید به: اذكايي، 138؛ برزين، 55؛ رابينو، 24؛ صدرهاشمي، 195؛ قاسمي، 81).
نشریه اتحاد
فريدالملك در يادداشت روز 22 ذيحجه‌ 1331 در خصوص راه‌اندازي نشریه‌ اتحاد مي‌نويسد:
«به نزد مساعدالملك رفته اندكي در باب روزنامه صحبت شد، بدين كه خوب است در همدان نيز يك نشريه داير شود. ايشان آقا ميرزا محمد يوسف‌زاده (غمام) را براي مديريت آن شناساند كه شخص بااطلاع و با علمي است تا آنكه روز چهارشنبه 26 ذيحجه‌ 1331 جناب آقاي سيدمحمد مشهور به يوسف‌زاده (غمام) آمدند در باب داير كردن يك روزنامه در همدان صحبت شد بلكه انشاءالله بشود، داير نمود» (فریدالملک همدانی، خاطرات فرید، 432).
اين جريده‌ اجتماعي، سياسي و خبري در 29 جمادي‌الثاني 1332 ﻫ.ق/ 25 مه 1914 به صاحب‌امتيازي سيدمحمد يوسف‌زاده غمام همداني و به مديريت شيخ موسي نثري در قطع وزيري در 4صفحه، هفته‌اي دو بار با چاپ سربي در همدان انتشار يافت. محل اداره‌ آن سراي فريديان بود. قيمت اشتراك آن در همدان سالانه 24 قران، شش‌ماهه 14 قران، سه‌ماهه 9 قران، ممالك داخله سالانه 29 قران، شش‌ماهه 16 قران و سه‌ماهه 11 قران، تك‌شماره 4 شاهي بود. اين نشريه وابسته به انجمن اتحاد همدان بود كه مدير و صاحب‌امتیاز نشريه خود باني آن محسوب مي‌شدند و در آن مطالب و اخبار داخله و خارجه درج مي‌گرديد. در سال اول تا تاريخ 12 رجب 1333/ 27 مه 1915 درمجموع 82شماره و 3 شماره‌ فوق‌العاده از اين نشريه انتشار يافت (اذکایی پرویز، نثری، نشریه هگمتانه، س3، ش20، ص9). شماره‌ 55 و 56 این نشریه در تاریخ دوشنبه 16 ربیع‌الاول 1333 منتشر شده است. شماره‌ 82 این نشریه در 12 رجب 1333 منتشر شد. لوگو این نشریه در وسط صفحه با طرح 2دست که نشان اتحاد می‌باشد، طراحی شده بود و نشان از زمینه‌ سیاست و اهداف نشریه داشت. لوگو نشریه‌ اتحاد یکی از زیباترین لوگوهای نشریات همدان در عهد قاجار و نیز تاکنون به شمار می‌آید. نشریه در دو ستون صفحه‌بندی می‌شد. بالای صفحه‌ نشریه، این عبارت دیده می‌شد: «این نشریه روزنامه‌ای‌ست آزاد و ملی.» اکثر مطالب نشریه اتحاد به قلم غمام و نثری بود که برخی از مطالب و مقالات آن طولانی و زیاد بود. مطالب اتحاد بیشتر تحلیلی و در زمینه‌ سیاسی، اجتماعی و ادبی روز جامعه بود.
اتحاد يكي از مهم‌ترين، سياسي‌ترين و در عین حال ادبي‌ترين و مردمي‌ترين نشريات همدان در دوران جنگ بود كه به سبب استحكام و توان صاحب‌امتیاز و مدير آن، به نسبت ديگر نشريات از دوام بيشتري در عرصه‌ فعاليت مطبوعاتي برخوردار گشت و به سبب مقتضيات زمانه و شرايط جنگ، به ميدان سياست و مبارزه با بیگانگان گرایش پیدا کرد. هرچند اتحاد توسط روشنفكران و آزادي‌خواهان شهر تأسیس شده بود و به طبقه‌ تحصیل‌کرده‌ی جامعه اختصاص داشت، اما به سبب اشتراك منافع، اوضاع نابسامان مردم و نیز توجه به احوال طبقه‌ عامه، مردم تمايل زيادي به نوشته‌ها و اخبار آن داشتند. نثري در آن، مطالبي همچون اتحاد و اتفاق، سياست‌هاي خارجي و داخلي حكومت ايران، افكار و انديشه‌هاي هواداري از آلمان‌ها، حس ملي يا اجتماعي، ترقي‌طلبي، معارف‌خواهي، علم‌دوستي و جهل‌ستيزي، مقالات سياسي در باب جنگ، غرب‌زدگي، تقليد از اروپایيان را در اين نشريه به نگارش مي‌آورد.
اتحاد، مسلك و مرام دموكراتي داشت؛ هرچند در قدم نخست طرفدار استقلال و بي‌طرفي ايران و بيگانه‌ستيزي بود، اما به سبب طرفداري از عثماني و آلمان‌ها در طرفداري از اشعار اتحاد اسلام و پشتيباني از قواي نظامي آلمان‌ها و عثماني در همدان به ضديت با استعمار انگليس و روس و سياست‌هاي حكومت پرداخت. اين نشریه در مطالب و سرمقالات خود فعاليت و وجود مأموران و قواي آلمان‌ها را به نفع ملت و ايران دانسته و همگان را به جانب‌داري و كمك به آن‌ها فرامي‌خواند. در روند مبارزاتي نشريه‌ اتحاد در جريان جنگ جهاني اول مي‌توان نوشتار و مطالب آن را در سه دوره متفاوت اين‌گونه تقسيم‌بندي كرد:
دوره اول؛ وجود مطالب و مقالات فراوان در حمايت از دولت، استقلال ايران و حفظ بي‌طرفي ايران از سوي كشورهاي درگير جنگ.
دوره دوم؛ وجود مطالب و مقالاتي در خصوص طرفداري و حمايت از آلمان‌ها و تركان عثمانی به‌خصوص در زماني كه آنان وارد همدان شده بودند و شعار اتحاد اسلام و مبارزه علیه استعمار سرمي‌دادند.
دوره سوم؛ پس از اينكه مدیران نشریه انتظار خود را از سوي آلمان‌ها و عثماني محقق نيافتند، بازگشتي به گذشته‌ خويش نمودند و دفاع از يك ايران مستقل و مقتدر، بيشترين مطالب آنها را شامل مي‌شد. بيشترين اخبار و گزارش‌ها درباره‌ حوادث جنگ در شهر همدان را مي‌توان از اين نشريه به دست آورد.
ویژگی‌های نشریه‌ اتحاد:
- نشریه‌ اتحاد یکی از مهم‌ترین نشریات فرهنگی همدان محسوب می‌شود که مدیران آن رویه‌ تند و دموکراتیک داشتند.
- نشریه‌ اتحاد از نشریات دوران جنگ جهانگیر اول در همدان است.
- نشریه‌ اتحاد حاوی مطالب و مقالات ارزنده در دوره‌ مبارزه‌خواهی بود.
- تحصیل‌کردگان و مبارزان همدانی گرد این نشریه و انجمن الفت و اتحاد جمع آمده بودند.
- بیشترین اخبار مربوط به حوادث جنگ جهانگیر اول در همدان را می‌توان از این نشریه به دست آورد.
- این نشریه دارای تشکیلات منظم مطبوعاتی و حزبی بود.
- نشریه‌ اتحاد ابزار فرهنگی دموکرات‌ها و تحصیل‌کرده‌های همدان در دوران جنگ بود.
(نگاه کنید به: اذكایي، 181؛ برزين، 28؛ صدرهاشمي، 20؛ قاسمي، 63).

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس