پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

برای پاییز برنامه داشته باشیم

ختم رکود سفر با مهر گردشگری

نویسنده : مریم مقدم

مهر امسال برای گردشگری همدان فقط آغاز سال تحصیلی و پیام پایان تعطیلات باشد. این مناسبت نقطه‌ای است برای سنجش توان استان در بازگرداندن بازار سفر، پس از دوره‌ای که جنگ و پیامدهای آن رفتار مسافران و فعالیت بخشی از صنعت گردشگری را تحت تأثیر قرار داد. همزمان با کاهش سفرهای خانوادگی تابستانی و تعطیلی بخشی از مراکز گردشگری، همدان وارد پاییزی می‌شود که در آن انتظار برای بازگشت خودبه‌خودی گردشگران، دیگر یک راهبرد به‌شمار نمی‌رود.
مسأله امروز گردشگری استان صرفا کمبود جاذبه نیست. همدان همچنان مجموعه‌ای از ظرفیت‌های تاریخی، طبیعی، فرهنگی و شهری در اختیار دارد که بخشی از آنها فعال است؛ پرسش این است که برای همین ظرفیت‌های فعال، در شرایط تازه‌ی بازار سفر، چه محصول و برنامه‌ای تعریف شده است.
گردشگری در انتظار بازگشت به درآمد
جنگ فقط بر امنیت و مناسبات سیاسی اثر نمی‌گذارد؛ یکی از نخستین بخش‌های اقتصادی که رفتارش تغییر می‌کند، سفر و گردشگری است. گردشگر در شرایط نااطمینانی سفر را به تعویق می‌اندازد، مقصد نزدیک‌تر را انتخاب می‌کند، مدت اقامت را کوتاه‌تر می‌کند یا اساسا سفر را از برنامه‌اش حذف می‌کند. برای همدان که بخش قابل‌توجهی از گردشگری‌اش به سفرهای کوتاه و خانوادگی وابسته است، این تغییر رفتار اهمیتی دوچندان دارد.
از سوی دیگر، تعطیلی موزه‌ها و برخی مراکز فرهنگی‌تاریخی در دوره پساجنگ، بخشی از زنجیره معمول بازدید گردشگران را نیز محدود کرده است؛ بنابراین نمی‌توان برای پاییز امسال همان نسخه‌ای را پیچید که در شرایط عادی اجرا می‌شد.
با این حال، این وضعیت یک تفاوت مهم با تعطیلی کامل گردشگری دارد: همه ظرفیت‌های استان متوقف نشده‌اند. محوطه‌های روباز، برخی جاذبه‌های طبیعی، غار علیصدر، لالجین و بخشی از مجموعه‌های گردشگری و خدماتی همچنان امکان فعالیت و میزبانی دارند؛ و همین ظرفیت‌های فعال باید مبنای طراحی برنامه بازگشت گردشگری قرار گیرد.
یکی از خطاهای رایج در مدیریت گردشگری، نگاه‌کردن به فهرست جاذبه‌ها به‌جای محصول گردشگری است. اینکه همدان هگمتانه، علیصدر، لالجین، گنجنامه، روستاهای گردشگری و ده‌ها ظرفیت دیگر دارد، به‌خودی‌خود به معنای وجود محصول گردشگری نیست. محصول یعنی گردشگر بداند چه چیزی، در چه زمانی، با چه خدماتی، با چه قیمتی و برای چه مدت می‌تواند در همدان تجربه کند.پاییز امسال می‌تواند زمان مناسبی برای طراحی چنین محصولاتی باشد؛ محصولاتی که بر ظرفیت‌های فعال بنا شوند و وابستگی کمتری به مراکز تعطیل داشته باشند.
فرصت علیصدر و جاذبه‌های طبیعی
در شرایطی که بخشی از جاذبه‌های فرهنگی امکان فعالیت معمول را ندارند، طبیعت و جاذبه‌های روباز می‌توانند نقش بیشتری در بازگشت گردشگر ایفا کنند. غار علیصدر در این میان مزیتی مهم برای استان است، اما مسأله فقط باز بودن غار نیست. اگر قرار است علیصدر یکی از پیشران‌های بازگشت گردشگری همدان باشد، باید به محصولی متصل به مقصد همدان تبدیل شود، نه مقصدی مستقل که گردشگر پس از بازدید آن، استان را ترک کند.
پیوند علیصدر با همدان، لالجین، اقامت، خوراک، صنایع‌دستی و سایر جاذبه‌های فعال می‌تواند مدت ماندگاری گردشگر را افزایش دهد. اینجاست که نقش دفاتر خدمات مسافرتی و بخش خصوصی اهمیت می‌یابد: بسته‌های یک‌روزه و دوروزه باید از حد ایده فراتر روند و به محصولی قابل فروش بدل شوند.
در شرایط فعلی، انتظار بازگشت سریع سفرهای طولانی و خانوادگی گسترده شاید واقع‌بینانه نباشد؛ اما سفرهای کوتاه، نزدیک و برنامه‌ریزی‌شده می‌توانند بازار قابل‌اتکای پاییز باشند. همدان از این نظر مزیت جغرافیایی دارد: استان‌های غربی و مرکزی کشور، و حتی تهران، بازارهایی هستند که امکان سفر کوتاه به همدان را دارند. یکی از راه‌های بازگرداندن تقاضا، تمرکز بر همین سفرهای یک‌روزه و دوروزه است.
همدان سال‌هاست ظرفیت‌های گردشگری خود را معرفی می‌کند؛ اما معرفی جاذبه با توسعه گردشگری تفاوت دارد. اکنون زمان آن رسیده که پرسش از چه جاذبه‌ای داریم؟ به چه محصولی می‌توانیم بفروشیم؟ تغییر کند؛ تغییری که در شرایط پساجنگ اهمیتی مضاعف دارد.
در دوره رکود، مقصد باید برای تقاضای محدود موجود رقابت کند و صرف تبلیغ نام هگمتانه، علیصدر یا لالجین کافی نیست. گردشگر باید بداند چرا همین حالا، در مهر و آبان، باید همدان را انتخاب کند. پاییز همدان می‌تواند خودش یک محصول باشد؛ مشروط بر اینکه طبیعت، خوراک، صنایع‌دستی، بناهای تاریخی قابل‌بازدید و تجربه‌های شهری در یک بسته واحد کنار هم بنشینند.
یک برنامه ۹۰روزه لازم است
اگر قرار است پاییز امسال به فصل آزمون بازگشت گردشگری همدان بدل شود، برنامه باید کوتاه‌مدت، عملیاتی و قابل‌اندازه‌گیری باشد. چنین برنامه ۹۰روزه‌ای می‌تواند 4 محور داشته باشد از جمله شناسایی ظرفیت‌های فعال: فهرست دقیق جاذبه‌ها و مراکز گردشگری فعال و قابل‌بازدید، همراه با ساعات فعالیت، قیمت و خدمات.
طراحی بسته سفر که شامل تعریف تورهای یک‌روزه و 2روزه با مشارکت دفاتر خدمات مسافرتی و بخش خصوصی، شناسایی بازار هدف تمرکز تبلیغات بر استان‌های همجوار و بازار سفرهای کوتاه. این داده‌ها می‌تواند بعدتر مبنای تصمیم‌گیری برای زمستان و نوروز نیز قرار گیرد.
موزه‌ها؛ حلقه‌ای که باید دوباره به زنجیره برگردد
در کنار بهره‌گیری از ظرفیت‌های فعال، نباید تعطیلی موزه‌ها و مراکز فرهنگی به وضعیتی فراموش‌شده بدل شود. موزه‌ها بخشی از هویت گردشگری همدان‌اند و بازگشت آنها به چرخه عادی فعالیت، فقط موضوعی فرهنگی نیست؛ موضوعی اقتصادی و گردشگری نیز هست. هرچه دوره محدودیت طولانی‌تر شود، زنجیره محصول گردشگری ناقص‌تر باقی می‌ماند؛ بنابراین همزمان با فعال‌سازی ظرفیت‌های موجود، برنامه بازگشت تدریجی مراکز فرهنگی و موزه‌ها نیز باید در دستور کار قرار گیرد تا مقصد بتواند دوباره سبدی کامل‌تر از تجربه‌های گردشگری عرضه کند.
باغ موزه دفاع مقدس ظرفیتی برای فهم نسل امروز از جنگ
در میان همین ظرفیت‌های فعال، باغ موزه دفاع مقدس همدان -به‌عنوان بزرگ‌ترین مجموعه از نوع خود در کشور- جایگاهی متفاوت دارد. این مجموعه نه‌فقط یک جاذبه گردشگری، که یک ابزار آموزشی و هویتی است؛ به‌ویژه در روزهایی که نسل امروز، برای نخستین‌بار در تجربه زیسته خود، طعم جنگ را از نزدیک حس کرده است.
همین تجربه تازه می‌تواند فرصتی باشد تا جنگ هشت‌ساله ایران و عراق، که برای بسیاری از دانش‌آموزان تاکنون تنها روایتی در کتاب‌های درسی بوده، ملموس‌تر و قابل‌فهم‌تر ارائه شود. باغ موزه دفاع مقدس همدان، با اتکا به ظرفیت فیزیکی و محتوایی که در اختیار دارد، می‌تواند این پیوند را میان گذشته و تجربه امروز دانش‌آموزان برقرار کند؛ پیوندی که صرفا روایت تاریخی نیست، بلکه بازخوانی معنای مقاومت، ایثار و بهای صلح برای نسلی است که اکنون خود با واقعیت جنگ مواجه شده است.
از این زاویه، برنامه‌ریزی برای بازدیدهای هدفمند مدارس از این مجموعه -همراه با روایت‌گری، اسناد و تجربه‌های میدانی راویان دفاع مقدس- می‌تواند در کنار محصولات گردشگری پاییزی، در دستور کار مدیریت گردشگری و آموزش‌وپرورش استان قرار گیرد. چنین رویکردی، ضمن تقویت حافظه تاریخی، به یکی دیگر از ظرفیت‌های فعال همدان در فصل پاییز معنا و کاربرد تازه می‌بخشد.
مهر فرصت برای بازتعریف بازار
مهر امسال می‌تواند پایان فصل رکود گردشگری تابستان و آغاز رکودی دیگر باشد، یا نقطه آغاز بازتعریف بازار گردشگری همدان؛ تفاوت این دو وضعیت به تصمیم‌های مدیریتی بستگی دارد. اگر مدیریت گردشگری استان منتظر بازگشت خودکار گردشگران بماند، پاییز نیز مانند بسیاری از فصل‌های کم‌تقاضا سپری خواهد شد. اما اگر ظرفیت‌های فعال شناسایی شوند، محصولات پاییزی طراحی شوند، بازارهای نزدیک هدف‌گذاری شوند و بخش خصوصی وارد میدان شود، می‌توان از همین شرایط دشوار برای بازسازی تدریجی بازار بهره برد.گردشگری همدان اکنون بیش از هر زمان دیگری به مدیریت مقصد، محصول‌سازی و فروش واقعی نیاز دارد؛ نه فقط انتشار فهرست جاذبه‌ها و دعوت عمومی به سفر. در شرایطی که بخشی از ظرفیت‌های فرهنگی هنوز امکان فعالیت عادی ندارند، راه بازگشت گردشگری از همان جاذبه‌هایی می‌گذرد که امروز امکان میزبانی دارند.
یکم مهرماه برای همدان می‌تواند فقط آغاز مدرسه‌ها نباشد؛ می‌تواند آغاز یک آزمون مدیریتی باشد: اینکه استان با ظرفیت‌های موجود، برای بازگرداندن گردشگر چه برنامه‌ای دارد.

رژه اقتدار نیروهای مسلح در همدان

پاکی آوردی ای امید سپید