پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

یک مطالبه قدیمی، تکمیل زنجیره تولید تا بازار

صنایع‌دستی همدان در انتظار عبور از هنر به اقتصاد

نویسنده : مریم مقدم

همدان را اگر از روی نقشه صنایع‌دستی ایران دنبال کنیم، با استانی مواجه می‌شویم که از نظر ظرفیت تولید و تنوع هنری چیزی کم ندارد؛ از سفال لالجین که عنوان شهر جهانی سفال را بر دوش می‌کشد تا منبت ملایر، بافته‌ها، چرم، مصنوعات چوبی و ده‌ها رشته دیگر. مسأله اما سال‌هاست کمبود ظرفیت نیست؛ مسأله، تبدیل این ظرفیت به یک زنجیره اقتصادی پایدار است؛ زنجیره‌ای که از تولید آغاز شود و به طراحی، برندینگ، فروش، گردشگری، صادرات و در نهایت درآمد هنرمند برسد.
حالا با آغاز مدیریت محمدرضا اکبری در اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان، صنایع‌دستی همدان با یک رویکرد متفاوت مواجه شده است. اکبری در مراسم معارفه خود تأکید کرده است که صنایع‌دستی هنری هویت‌دار و مردمی است که بر پایه اقتصاد و فرهنگ بومی شکل گرفته و باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. او همچنین بهره‌برداری اقتصادی از ظرفیت‌های میراث فرهنگی و رفع موانع سرمایه‌گذاری را از محورهای مدیریت خود اعلام کرده است.
این نگاه اقتصادی می‌تواند نقطه آغاز تغییر در سیاست‌گذاری صنایع‌دستی همدان باشد؛ به شرط آنکه «اقتصادی شدن» صنایع‌دستی به معنای صرفاً افزایش تعداد فروشگاه‌ها یا برگزاری نمایشگاه‌های بیشتر تعبیر نشود.
ظرفیت بزرگ، بازار کوچک
همدان در سال‌های گذشته بارها میزبان نمایشگاه‌های صنایع‌دستی بوده و تنها در هجدهمین نمایشگاه ملی صنایع‌دستی استان که مرداد امسال برگزار شد، ۱۸۸ غرفه با حضور هنرمندان ۲۹ استان و عرضه محصولات در ۸۵ رشته برپا شد. چنین رویدادهایی برای معرفی محصولات و ایجاد ارتباط میان تولیدکننده و بازار اهمیت دارند، اما نمایشگاه نمی‌تواند جایگزین بازار پایدار شود.
مشکل اصلی صنایع‌دستی زمانی آشکار می‌شود که هنرمند از فضای نمایشگاهی خارج می‌شود. تولیدکننده باید برای مواد اولیه هزینه کند، محصول تولید کند، بسته‌بندی داشته باشد، بازار پیدا کند، در فضای مجازی حضور داشته باشد و در صورت امکان وارد بازارهای خارجی شود؛ در حالی که بخش قابل توجهی از این زنجیره هنوز حرفه‌ای و منسجم نشده است.
در چنین شرایطی، سیاست حمایتی اگر فقط به تسهیلات، مجوز یا برگزاری رویداد محدود شود، بخش مهمی از مسأله را نادیده می‌گیرد. هنرمند بیش از آنکه صرفاً به «تولید بیشتر» نیاز داشته باشد، به بازار مطمئن‌تر و ارزش افزوده بیشتر نیاز دارد.
لالجین؛ آزمون اقتصادی مدیریت جدید
در میان صنایع‌دستی همدان، لالجین شاید روشن‌ترین نمونه برای سنجش این تغییر رویکرد باشد. شهری که از سال ۱۳۹۵ عنوان شهر جهانی سفال را دارد و امروز یکی از شناخته‌شده‌ترین برندهای صنایع‌دستی ایران است، اما همچنان با مسائل ساختاری و زیرساختی دست‌وپنجه نرم می‌کند.
بر اساس گزارش منتشرشده در اردیبهشت امسال، لالجین حدود یک‌هزار و ۶۰۰ کارگاه فعال و نزدیک به ۱۰ هزار شاغل مستقیم در صنعت سفال دارد؛ با این حال بخشی از کارگاه‌ها با حداقل ظرفیت فعالیت می‌کنند. در همین گزارش، مشکلات زیرساختی و وقفی بودن بخش‌هایی از اراضی شهر از جمله موانع توسعه عنوان شده است.
این یعنی حتی در شهری که «برند جهانی» دارد، مسأله اصلی هنوز حل نشده است. عنوان جهانی به خودی خود فروش ایجاد نمی‌کند؛ همان‌طور که ثبت یک اثر یا یک شهر در فهرست‌های معتبر، بدون برنامه بازاریابی و زیرساخت، الزاماً درآمد بیشتری برای هنرمند به همراه نمی‌آورد.
لالجین امروز بیش از یک شهر تولیدکننده سفال است؛ می‌تواند یک مقصد گردشگری تخصصی صنایع‌دستی باشد. گردشگر باید بتواند در این شهر فقط خرید نکند، بلکه فرآیند تولید را ببیند، در کارگاه تجربه کسب کند، با هنرمند ارتباط بگیرد، محصول سفارشی دریافت کند و با داستان و هویت لالجین از شهر خارج شود. این همان جایی است که صنایع‌دستی و گردشگری به یکدیگر متصل می‌شوند.
منبت ملایر؛ برند دیگری که باید اقتصادی‌تر دیده شود
در سوی دیگر استان، ملایر نیز با منبت و مبلمان منبت، یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های صنایع‌دستی همدان را در اختیار دارد. بنابراین راهبرد صنایع‌دستی استان نمی‌تواند صرفاً بر سفال متمرکز بماند. آنچه همدان نیاز دارد، یک نقشه راه برای برندهای صنایع‌دستی استان است؛ اینکه هر شهر و هر رشته دقیقاً چه مزیت رقابتی دارد، مشتری آن کجاست، محصول با چه قیمتی باید عرضه شود، چه بازار داخلی یا خارجی برای آن وجود دارد و چه نوع سرمایه‌گذاری می‌تواند ارزش افزوده آن را افزایش دهد.
این نگاه با رویکرد اعلام‌شده مدیرکل جدید درباره جذب سرمایه‌گذاری و کوتاه‌سازی فرآیندهای اداری نیز همخوان است. اکبری تأکید کرده که رفع موانع سرمایه‌گذاران و ایجاد بستر مناسب برای ورود سرمایه به حوزه گردشگری از اولویت‌های مدیریت جدید است.
صادرات؛ حلقه‌ای که هنوز شکننده است
یکی از جدی‌ترین آزمون‌های صنایع‌دستی همدان، بازار صادرات است. گزارش‌های منتشرشده در ماه‌های اخیر نشان می‌دهد فعالان این بخش با مشکلاتی از جمله تأمین مواد اولیه و مقررات مربوط به تعهد ارزی مواجه هستند. در یکی از گزارش‌های امسال، سهم صنایع‌دستی از سبد صادراتی تنها نیم درصد عنوان شده و تعهد ارزی از مهم‌ترین موانع صادرات این محصولات معرفی شده است.
برای استانی که 2شهر جهانی در حوزه صنایع‌دستی دارد، چنین وضعیتی یک تناقض جدی است. «جهانی بودن» باید در نهایت خود را در بازار جهانی، حضور برندها، صادرات، ارتباط با خریداران خارجی و افزایش درآمد تولیدکننده نشان دهد، نه فقط در تابلوهای ورودی شهرها.
از همین رو، یکی از مطالبات جدی از مدیریت جدید می‌تواند حرکت از «حمایت از هنرمند» به سمت «توسعه کسب‌وکار صنایع‌دستی» باشد؛ البته بدون آنکه وجه فرهنگی و اصالت هنر قربانی فروش شود.توسعه این بخش با یک اداره‌کل به تنهایی امکان‌پذیر نیست. خود اکبری نیز بر حکمرانی شبکه‌ای و مشارکت بخش‌های دولتی، عمومی، خصوصی و نهادهای مردمی تأکید کرده است.
در عمل، صنایع‌دستی همدان به همکاری میراث فرهنگی با صمت، شهرداری‌ها، اتاق بازرگانی، اتحادیه‌ها، بانک‌ها، شرکت‌های حمل‌ونقل، فعالان گردشگری، هتل‌ها، فروشگاه‌های آنلاین و حتی شرکت‌های تبلیغاتی و طراحان نیاز دارد.
اگر هتل‌های همدان فروش صنایع‌دستی بومی را به بخشی از تجربه اقامت تبدیل کنند، اگر تورهای گردشگری بازدید از کارگاه‌های تولید را در برنامه قرار دهند، اگر فروشگاه‌های فرودگاهی و مراکز گردشگری به بازار محصولات بومی تبدیل شوند و اگر تجارت الکترونیک صنایع‌دستی همدان حرفه‌ای شود، آن زمان گردشگر فقط مصرف‌کننده خدمات گردشگری نخواهد بود؛ بلکه بخشی از زنجیره اقتصادی صنایع‌دستی استان می‌شود.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس