پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

حاج عسگر در ۱۰۰ سالگی از فراز و فرود و مشکلات می‌گوید

تجلیل از شناسنامه سفال لالجین

خانه حاج عسگر عسگری این بار میزبان مسئولانی بود که آمده بودند از مردی تجلیل کنند که بیش از 7 دهه از عمر خود را با خاک و گل و آتش گذرانده است؛ مردی که از کودکی پشت چرخ سفالگری نشسته و امروز یکی از چهره‌های شناخته‌شده سفال لالجین به شمار می‌رود.
مسئول نمایندگی میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی لالجین، به همراه امام جمعه، بخشدار، فرمانده انتظامی و جمعی از مسئولان این شهر، با حضور در منزل حاج عسگر عسگری، از این پیشکسوت سفالگری تجلیل کردند.
مصطفی پاشایی، استادکاران و پیشکسوتان سفال را گنجینه‌های زنده میراث فرهنگی ناملموس دانست و بر انتقال دانش و تجربه آنان به نسل جوان تأکید کرد.
حاج عسگر متولد ۱۳۰۵ در لالجین است و سفالگری را از پدرش و استادانی همچون غیاث‌علی نظری و اسماعیل دایی آموخته است. نخستین بار در ۱۰ سالگی پشت چرخ سفالگری نشست و این هنر را تا امروز ادامه داد. برخی او را «پدر سفال ایران» می‌نامند.اما داستان حاج عسگر فقط به عنوان و تقدیر امروز خلاصه نمی‌شود؛ خاطرات او بخشی از تاریخ سفالگری لالجین را روایت می‌کند.
از چرخ چوبی تا کوره‌های امروزی
حاج عسگر در مصاحبه های خبری خود از روزهایی گفته است که خبری از برق و تجهیزات امروزی نبود، آن زمان چرخ سفالگری چوبی بود و با پا می‌چرخید.
سفالگر با پا چرخ را به حرکت درمی‌آورد و گل را روی صفحه چوبی شکل می‌داد.سوخت کوره نیز «ورک» بود؛ بوته‌ها و خار و خاشاکی که از بیابان‌های اطراف لالجین جمع می‌کردند. برای پخت یک کوره حدود ۸۰ خروار ورک مصرف می‌شد و شعله‌ور کردن آن بیش از ۹ ساعت زمان می‌برد.بعدها نفت سیاه و سپس نفت و گاز جای ورک را گرفتند.
سفال آن روزها نیز بیشتر برای زندگی ساخته می‌شد تا تزئین. کوزه‌ها برای خنک نگه داشتن آب و ظروف سفالی برای مصرف روزمره خانواده‌ها بود؛ روزگاری که در بسیاری از روستاها هنوز یخچال وجود نداشت.
فروش سفال در گذشته نیز با امروز تفاوت داشت. حاج عسگر از فردی به نام «مفتش» یاد می‌کند که از سوی ارباب بر کار سفالگران نظارت داشت. در دوران او، نصرت سیفعلی این مسئولیت را بر عهده داشت. سفالگران پس از تولید و پخت، محصولات خود را از طریق او به شرکت سهامی ظروف لالجین تحویل می‌دادند و شرکت آنها را در بازار عرضه می‌کرد.
حتی تغییر محصول هم نیازمند هماهنگی بود. حاج عسگر می‌گوید اگر سفالگری می‌خواست محصولی مانند خمچه تولید کند، باید اجازه می‌گرفت.او می‌گوید خانواده‌اش نزدیک به یک قرن است که خمچه تولید می‌کنند و برخلاف بسیاری از کارگاه‌های امروز، مسیر تولید خود را مدام تغییر نداده‌اند.
رنگی از دل طبیعت
در گذشته رنگ‌آمیزی سفال نیز با مواد طبیعی انجام می‌شد. حاج عسگر از «قلیاب» یاد می‌کند؛ گیاهی که پس از سوزاندن، خاکستر آن را در رنگ می‌ریختند و با آن سفال‌های خشک‌شده در آفتاب را رنگ‌آمیزی می‌کردند.به گفته او، قلیاب باعث می‌شد رنگ بهتر روی سفال بنشیند. حاج عسگر داستان «فوت کوزه‌گری» را از پدرش آموخته است.
او می‌گوید: جوانی پس از سال‌ها شاگردی نزد یک استاد سفالگر، کارگاه خودش را راه انداخت، اما سفال‌هایش پس از لعاب‌کاری کدر می‌شدند. وقتی نزد استاد برگشت، استاد از او خواست یک سال دیگر کار کند. پس از یک سال، استاد سفالی برداشت، روی آن فوت کرد و داخل کوره گذاشت.جوان تازه فهمید یکی از نکات مهم کار را نیاموخته است.
حاج عسگر می‌گوید: این فوت هنوز هم کاربرد دارد؛ پیش از لعاب‌کاری باید گرد و غبار روی سفال گرفته شود، وگرنه مانع نشستن درست لعاب می‌شود و سفال کدر خواهد شد.
کارگاهی به قدمت چند قرن
کارگاه حاج عسگر بیش از ۳۵۰ سال قدمت دارد و امروز علاوه بر محل کار، به یکی از مکان‌های مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی تبدیل شده است. این کارگاه در شمار کارگاه‌های ثبت‌شده میراث فرهنگی قرار دارد و بیش از ۳۰ استاد و هنرجوی سفالگری در آن آموزش دیده‌اند.حاج عسگر بیش از یک دهه است که در کنار پسر بزرگش، قربان، در همین کارگاه فعالیت می‌کند. آنها هنوز هم در هفته حدود ۳۵ خمچه و ۵۰ گلدان سفالی تولید می‌کنند.
حاج عسگر درباره خمچه می‌گوید: اگر ترشی برای سال‌ها در این ظرف نگهداری شود، طعم و رنگ آن تغییر چندانی نمی‌کند؛ تجربه‌ای که بخشی از کارکرد سنتی این ظروف را نشان می‌دهد.او همچنین پدر شهید علیرضا عسگری است که دی‌ماه ۱۳۶۵ در عملیات کربلای ۴ در شلمچه به شهادت رسید.
لالجین امروز بیش از ۶۰۰ کارگاه سفالگری دارد، اما ارزش استادانی مانند حاج عسگر تنها در تعداد سال‌های فعالیتشان نیست. آنچه در خاطرات و تجربه آنها باقی مانده، بخشی از دانشی است که از چرخ‌های چوبی و کوره‌های ورک به کارگاه‌های امروزی رسیده است.
تجلیل از حاج عسگر، اگرچه تقدیر از یک هنرمند پیشکسوت است، در معنایی بزرگ‌تر ادای احترام به نسلی است که سفال را نه فقط برای فروش، بلکه به عنوان بخشی از زندگی خود ساختند. خاک زیر دست آنها شکل گرفت، آتش آن را پخت و زمان، آن را به میراث تبدیل کرد.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس