پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

8 ماه گره، تولد یک شاهکار هنری

روایتی از«چهارچنگ» ملایر

نویسنده : سحر یوسفی

از روستای کِسب تا خانه‌ای که یک قالی در آن متولد شد

لحظه‌ای که قیچی به تارهای آخرین رج می‌رسد، در خانۀ فرشته خالقی نه یک پایان که یک تولد رقم می‌خورد. آب، صلوات و دعا بر نقش و نگار پاشیده می‌شود و بعد، قیچی کار خود را می‌کند؛ قالیِ 8‌ ماهه، آهسته از دار جدا می‌شود و به زمین می‌آید، تا نفس‌های اولش را در هوای آزاد بکشد.
قالی برای او محصول یک کارگاه نیست؛ موجودی است که کنارش بزرگ شده، نفس کشیده و حالا از خانه بیرون می‌رود تا قصه‌اش را جای دیگری ادامه دهد.
این صحنه، اما بخشی از یک روز متفاوت برای «چهارچنگ» ملایر بود؛ روزی که کارشناسان و فعالان حوزه فرش استان همدان، برای دیدن نفس تازه‌ این نقش دیرینه، پای دارهای قالی نشستند. از روستای تاریخی کِسب تا کارگاه‌های شهری ملایر، همگی آمده بودند تا ببینند آیا هنوز می‌توان امیدوار بود که این هنرِ گره‌گره، از پس ماه‌ها صبر یک بافنده، تا سال‌ها بر تار و پود خانه‌ها بماند.
در این برنامه، احدی، رئیس اتحادیه فرش استان همدان، زارعی، کارشناس اداره فرش استان،حمیدرضا فروزان‌احسن، رئیس انجمن تولیدکنندگان و صادرکنندگان فرش استان همدان و علی کاظمی، فعال فرهنگی از ملایر حضور داشتند.
کِسب؛ جایی که چهارچنگ
هنوز زنده است
نخستین مقصد، روستای تاریخی کِسب بود؛ روستایی که نام آن با قالی چهارچنگ گره خورده است.
در خانه‌ها و کارگاه‌های این روستا، هنوز می‌توان ردپای قالیبافی سنتی را دید؛ نقشی که سال‌هاست از نسلی به نسل دیگر منتقل شده و بخشی از هویت فرهنگی منطقه را شکل داده است.
حاضران در این بازدید، از روند بافت دست‌بافته‌های روستا دیدن کردند و از نزدیک با ویژگی‌های نقش چهارچنگ آشنا شدند. در همین جریان، ظرفیت کِسب برای ثبت ملی به عنوان «دهکده ملی فرش» نیز مطرح شد؛ عنوانی که می‌تواند نام این روستا را بیش از گذشته در میان نقاط شاخص فرش ایران مطرح کند.
یکی از ویژگی‌های مورد توجه کارشناسان، شیوه ذهن‌بافت چهارچنگ با استفاده از «اُرنَک» بود؛ روشی که بخشی از اصالت و هویت این دست‌بافته‌ها را در خود حفظ کرده است.
وقتی فرش هنوز شغل است
از کِسب، مسیر به یکی از کارگاه‌های قالیبافی شهر ملایر رسید؛ جایی که حدود ۷۰ تا ۸۰ بانوی بافنده مشغول کار بودند و بخش قابل توجهی از تولیدات، نقشه چهارچنگ داشت.
این تصویر نشان می‌داد که فرش دستباف هنوز می‌تواند یکی از ظرفیت‌های اشتغال و تولید در ملایر باشد؛ اما ادامه این مسیر، فقط به وجود بافنده وابسته نیست.
کیفیت پشم و رنگ، آموزش، رنگ‌بندی، کیفیت بافت، اصلاح نقوش متناسب با نیاز بازار و حمایت از بافندگان، از جمله موضوعاتی بود که در این دیدار مورد بحث قرار گرفت. فرش اگر قرار است دوباره به جایگاه گذشته خود بازگردد، باید هم اصالتش حفظ شود و هم راهی برای ورود به بازار امروز پیدا کند.
8 ماه زندگی روی دار
اما روایت اصلی این روز، در خانه‌ای در شهر ملایر ادامه پیدا کرد.
فرشته خالقی، بافنده‌ای که از 7‌سالگی پای دار قالی نشسته، پس از ۴۸ سال هنوز با همان دقت و حوصله گره می‌زند. قالی‌ای که آن روز از دار پایین آمد، حاصل 8ماه کار او بود.
خالقی می‌گوید برایش کیفیت همیشه از سرعت مهم‌تر بوده است. به اعتقاد او، بافنده باید با صبر، حوصله و تمرکز کار کند؛ حتی اگر این دقت، زمان بافت را بیشتر کند.
او خستگی جسمانی قالیبافی را انکار نمی‌کند، اما می‌گوید دیدن رشد کار، خستگی را از تن بافنده بیرون می‌آورد.
شاید به همین دلیل است که وقتی از لحظه پایان کار حرف می‌زند، از یک محصول صحبت نمی‌کند؛ از موجودی حرف می‌زند که ماه‌ها در کنار او رشد کرده است.
برای خالقی، کامل شدن گل‌های قالی و دیدن نتیجه ماه‌ها تلاش، حس رضایت و شادی دارد؛ حسی که آن را به تولد یک موجود تشبیه می‌کند.
و حالا این موجود متولد شده است با آب، صلوات، دعا و صدای قیچی.
چهارچنگی که از مادر و مادربزرگ رسید
برای خالقی، چهارچنگ یک نقشه معمولی نیست؛ میراثی است که از مادر و مادربزرگش به او رسیده است.
او می‌گوید: این طرح از گذشته در روستاهای کِسب و ننج بافته می‌شده و نسل به نسل منتقل شده است.
همین پیوند نسلی است که به چهارچنگ هویت می‌دهد؛ نقشی که فقط در تار و پود فرش نیست، بلکه در حافظه خانواده‌هایی جا دارد که سال‌ها با آن زندگی کرده‌اند.با این حال، این هنر با چالش‌هایی نیز روبه‌روست.
خالقی معتقد است فرش‌های کِسب به دلیل کیفیت و اصالت طرح همچنان مشتری دارند، اما مشکلاتی مانند کیفیت نامطلوب بند و رنگ باید برطرف شود.
از سوی دیگر، صادرات فرش مانند گذشته رونق ندارد و بخش بیشتری از تولیدات به بازار داخلی می‌رود.
او خودش بسیاری از فرش‌هایی را که بافته، نگه داشته است و می‌گوید ارزش کار هنری را نمی‌توان فقط با پول سنجید.
یکی از فرش‌های او نیز امسال در چهارمین جشنواره قالی فاخر منطقه استان‌های همدان، کرمانشاه، کردستان و مرکزی انتخاب شده و قرار بوده برای مرحله نهایی به اصفهان ارسال شود؛ مرحله‌ای که هنوز برگزار نشده است.
جوان‌ها؛ حلقه گمشده دارهای قالی
یکی از دغدغه‌های جدی خالقی، فاصله گرفتن نسل جوان از قالیبافی است.
به گفته او، قالیبافی در گذشته بیشتر هنری زنانه بود، اما امروز با افزایش گرایش دختران به تحصیلات دانشگاهی، تعداد جوانانی که وارد این حرفه می‌شوند کاهش یافته است.
او معتقد است اگر حمایت از قالیبافی بیشتر شود، می‌توان این هنر را دوباره به نسل جدید معرفی کرد؛ حتی اگر مردان نیز بیش از گذشته وارد این عرصه شوند.زیرا فرش برای زنده ماندن فقط به نقشه و نخ نیاز ندارد؛ به دست‌هایی نیاز دارد که گره بعدی را بزنند.
فرصتی به برکت امام رضا(ع)
در این دیدار، ظرفیت‌های موجود برای حمایت از فرش دستباف نیز مورد توجه قرار گرفت.
احدی، رئیس اتحادیه فرش استان همدان، با اشاره به تفاهم‌نامه میان مرکز ملی فرش ایران و شرکت فرش آستان قدس رضوی گفت: ما در اداره فرش استان همدان از ظرفیت‌های موجود در این تفاهم‌نامه، به برکت امام رضا(ع)، استفاده خواهیم کرد.
این ظرفیت می‌تواند فرصتی برای حمایت بیشتر از تولیدکنندگان و فعالان فرش دستباف و تقویت مسیر تولید و بازار این هنر باشد.
همچنین در این برنامه، موضوع برگزاری سومین جشنواره فرش ملی روستای کِسب مطرح شد و بر ضرورت برگزاری آن در سال جاری تأکید شد؛ جشنواره‌ای که می‌تواند فرصتی برای معرفی چهارچنگ، بافندگان و ظرفیت‌های فرهنگی و اقتصادی کِسب باشد.
قصه چهارچنگ ملایر هنوز تمام نشده است
کِسب هنوز دار قالی دارد، ملایر هنوز بافنده دارد و چهارچنگ هنوز در تار و پود خانه‌ها نفس می‌کشد.
مسئله امروز شاید این نباشد که آیا این هنر هنوز زنده است یا نه؛ مسئله این است که آیا می‌توان برای آن، پیش از خاموش شدن آخرین دارها، آینده‌ای تازه ساخت.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس