پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

«هر شهر یک موزه»؛ فرصتی برای بازتعریف گردشگری در همدان

از هویت تاریخی شهرها تا شکل‌گیری شبکه موزه‌های تخصصی و اقتصاد فرهنگ

نویسنده : مریم مقدم

طرح ملی «هر شهر یک موزه» می‌تواند برای استان همدان فراتر از ایجاد چند فضای موزه‌ای، به فرصتی برای بازتعریف هویت گردشگری شهرها، تقویت اقتصاد محلی و توزیع متوازن‌تر منافع گردشگری تبدیل شود؛ فرصتی که تحقق آن به شناسایی دقیق مزیت‌های هر شهر، طراحی محتوای متمایز و تدوین برنامه‌ای اجرایی برای اداره و بهره‌برداری از موزه‌ها وابسته است.
با مطرح‌شدن اجرای طرح «هر شهر یک موزه» از سوی نصرتی، معاون عمران و توسعه امور شهری و روستایی وزیر کشور و رئیس سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور، همکاری وزارت کشور و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی برای شناسایی و حمایت از شهرهای واجد شرایط در چارچوب ماده ۸۲ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پیشرفت در دستور کار قرار گرفته است؛ طرحی که برای استان‌های برخوردار از تنوع فرهنگی و تاریخی، از جمله همدان، ظرفیت تبدیل میراث محلی به جاذبه‌های گردشگری تخصصی را فراهم می‌کند.
همدان با برخورداری از محوطه‌های تاریخی، شهرهای صنایع‌دستی‌محور، فرهنگ کشاورزی، آیین‌های بومی و میراث ناملموس، امکان تعریف مجموعه‌ای از موزه‌های متفاوت را دارد. با این حال، بهره‌برداری از این فرصت مستلزم آن است که سیاست‌گذاری استانی از رویکرد سنتی ایجاد موزه فاصله بگیرد و به سمت طراحی یک شبکه منسجم از موزه‌های شهری حرکت کند؛ شبکه‌ای که هر عضو آن روایتگر بخشی از هویت استان باشد.
موزه‌هایی فراتر از ویترین
اشیای تاریخی
یکی از چالش‌های توسعه موزه در ایران، غلبه نگاه ساختمان‌محور بر نگاه محتوایی و اقتصادی است. در این رویکرد، موفقیت یک طرح اغلب با ساخت یا تجهیز فضای موزه‌ای سنجیده می‌شود، در حالی که موزه زمانی به یک جاذبه پایدار تبدیل می‌شود که روایت مشخص، مخاطب هدف، برنامه فعالیت مستمر و ارتباط مؤثر با زندگی اجتماعی شهر داشته باشد.
در طرح «هر شهر یک موزه»، بنابراین، موضوع اصلی صرفاً انتخاب مکان و تأمین تجهیزات نیست؛ بلکه باید مشخص شود هر شهر چه داستان منحصربه‌فردی برای روایت دارد و این داستان چگونه می‌تواند به تجربه‌ای جذاب برای گردشگر تبدیل شود.
برای همدان، پاسخ به این پرسش می‌تواند به طراحی موزه‌هایی منجر شود که از تاریخ و باستان‌شناسی تا هنرهای سنتی، اقتصاد محلی، معماری، مشاغل قدیمی و فرهنگ روزمره مردم را در بر بگیرند.
همدان؛ روایت پیوسته از هگمتانه
تا زندگی شهری
همدان به‌عنوان یکی از کانون‌های مهم تاریخی ایران، ظرفیت آن را دارد که روایتی پیوسته از گذشته باستانی تا تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران معاصر ارائه دهد. در این مسیر، موزه شهر می‌تواند علاوه بر میراث باستانی، تاریخ بازار، محلات قدیمی، معماری، مشاغل سنتی، خوراک محلی و خاطرات شهروندان را نیز بازتاب دهد.
پیوند موزه با بافت تاریخی و مسیرهای گردشگری شهر می‌تواند مدت ماندگاری گردشگران را افزایش دهد و زمینه معرفی ظرفیت‌هایی را فراهم کند که معمولاً در برنامه‌های متعارف بازدید کمتر دیده می‌شوند.
لالجین؛ از موزه سفال
تا تجربه زنده تولید
لالجین، به‌واسطه جایگاه سفال در هویت اقتصادی و فرهنگی آن، ظرفیت طراحی موزه‌ای تخصصی با رویکردی متفاوت را دارد. چنین موزه‌ای نباید به نمایش ظروف و آثار تولیدشده محدود شود؛ بلکه می‌تواند مراحل انتخاب خاک، شکل‌دهی، پخت، لعاب‌کاری، طراحی و عرضه محصولات را در کنار روایت زندگی سفالگران و تحولات بازار این هنر به نمایش بگذارد.
پیوند این موزه با کارگاه‌های فعال، آموزش‌های کوتاه‌مدت و فروش مستقیم محصولات، امکان تبدیل بازدید فرهنگی به تجربه‌ای مشارکتی را فراهم می‌کند. در این الگو، شهر نیز بخشی از تجربه موزه خواهد بود.
ملایر؛ روایت اقتصاد و فرهنگ منبت
در ملایر، موزه تخصصی مبل و منبت می‌تواند پیوند میان هنر سنتی، مهارت استادکاران، تولید خانوادگی، بازار و اقتصاد معاصر را روایت کند. چنین مجموعه‌ای علاوه بر نمایش آثار شاخص، ظرفیت برگزاری کارگاه‌های آموزشی، رویدادهای طراحی، نمایشگاه‌های تخصصی و معرفی محصولات را خواهد داشت.
هدف آن است که میراث منبت از یک موضوع صرفاً نمایشی فراتر برود و به بستری برای معرفی توان تولیدی و خلاقیت هنرمندان محلی تبدیل شود.
تویسرکان؛ پیوند موزه، باغداری و گردشگری کشاورزی
تویسرکان نیز می‌تواند از ظرفیت فرهنگ باغداری و جایگاه گردو در اقتصاد و زندگی اجتماعی منطقه برای تعریف یک موزه تخصصی بهره بگیرد. روایت تاریخ باغ‌ها، شیوه‌های سنتی و جدید تولید، فرآوری محصول، تجارت و نقش باغداری در شکل‌گیری هویت محلی می‌تواند محتوای چنین مجموعه‌ای باشد.
در صورت پیوند با باغ‌های قابل بازدید، مراکز فرآوری و رویدادهای فصلی، این ظرفیت می‌تواند به شکل‌گیری یک مسیر گردشگری کشاورزی کمک کند؛ مسیری که منافع آن تنها به فضای موزه محدود نماند.
نهاوند، اسدآباد، رزن و درگزین؛ فرصت‌هایی برای ثبت میراث محلی
در دیگر شهرهای استان نیز باید موضوع موزه بر اساس مطالعات میدانی و بررسی مجموعه‌های موجود انتخاب شود. تاریخ و فرهنگ محلی نهاوند، میراث ناملموس و شخصیت‌های فرهنگی اسدآباد و ظرفیت‌های کشاورزی و معیشتی رزن و درگزین، از جمله زمینه‌هایی هستند که قابلیت بررسی برای تعریف موزه‌های تخصصی را دارند.
البته انتخاب نهایی این موضوعات باید پس از ارزیابی اصالت و تمایز محتوایی، دسترسی به آثار و اسناد، امکان مشارکت جامعه محلی و قابلیت جذب مخاطب انجام شود. صرف برخورداری از یک محصول یا پیشینه تاریخی، به‌تنهایی برای راه‌اندازی موزه‌ای پایدار کافی نیست.
اقتصاد موزه؛ حلقه مفقوده بسیاری از طرح‌های فرهنگی
یکی از مهم‌ترین ملاحظات در اجرای طرح «هر شهر یک موزه»، توجه به هزینه‌های مستمر بهره‌برداری است. ایجاد موزه بدون پیش‌بینی نیروی متخصص، نگهداری مجموعه‌ها، برنامه‌های آموزشی، تبلیغات و تأمین منابع مالی، می‌تواند به شکل‌گیری فضاهایی کم‌مخاطب و کم‌اثر منجر شود.
ازاین‌رو، برای هر موزه باید پیش از آغاز عملیات اجرایی، مدل بهره‌برداری و منابع درآمدی آن مشخص شود. فروش محصولات فرهنگی و صنایع‌دستی، برگزاری کارگاه‌های آموزشی، اجرای تورهای تخصصی، میزبانی رویدادها، همکاری با مدارس و دانشگاه‌ها و جذب حمایت بخش خصوصی، از جمله گزینه‌های قابل بررسی هستند.
البته درآمدزایی نباید به قیمت تضعیف مأموریت حفاظتی و آموزشی موزه تمام شود. هدف، ایجاد تعادل میان صیانت از میراث، دسترسی عمومی و پایداری مالی است؛ تعادلی که بدون مدیریت تخصصی و برنامه‌ریزی بلندمدت به دست نمی‌آید.
مشارکت شهرداری‌ها، خیران، سرمایه‌گذاران و فعالان فرهنگی نیز می‌تواند بخشی از هزینه‌ها را تأمین کند، اما این مشارکت باید بر اساس تقسیم مسئولیت روشن، ضوابط حفاظت از آثار و برنامه بهره‌برداری قابل ارزیابی شکل بگیرد.
ضرورت تدوین نقشه موزه‌های شهری استان
برای استفاده مؤثر از این فرصت، اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان همدان می‌تواند با همکاری استانداری، شهرداری‌ها، فرمانداری‌ها، دانشگاه‌ها، کارشناسان موزه‌داری و بخش خصوصی، تدوین «نقشه موزه‌های شهری استان همدان» را در اولویت قرار دهد.
در گام نخست، لازم است ظرفیت موزه‌های موجود، بناهای واجد شرایط، مجموعه‌های خصوصی، اسناد تاریخی، میراث ناملموس و امکانات هر شهر شناسایی شود. سپس شهرهای مستعد بر اساس معیارهایی مانند تمایز محتوایی، آمادگی مکان، امکان تأمین منابع مالی، مشارکت جامعه محلی و قابلیت اتصال به مسیرهای گردشگری اولویت‌بندی شوند.
خروجی این فرایند باید برای هر شهر، یک پرونده کارشناسی شامل موضوع پیشنهادی، محتوای موزه، مخاطبان هدف، مکان مناسب، هزینه‌های راه‌اندازی و نگهداری، مدل مدیریت، منابع مالی و برنامه بازاریابی باشد.
در کنار این اقدامات، ایجاد بانک اطلاعاتی از آثار و روایت‌های محلی و ثبت تاریخ شفاهی با مشارکت سالمندان، هنرمندان، صنعتگران و پژوهشگران می‌تواند به غنای محتوایی موزه‌ها کمک کند. بسیاری از روایت‌های مربوط به مشاغل سنتی، آیین‌ها و شیوه‌های زندگی، پیش از آنکه در قالب پژوهش و مستندات ثبت شوند، در معرض فراموشی قرار می‌گیرند.
از چند موزه مستقل تا یک شبکه گردشگری
مزیت اصلی طرح «هر شهر یک موزه» زمانی آشکار می‌شود که موزه‌ها به‌صورت جزیره‌های جدا از یکدیگر فعالیت نکنند. طراحی مسیرهای موضوعی میان شهرها، همکاری در برگزاری رویدادها، معرفی متقابل جاذبه‌ها و تدوین بسته‌های سفر چندمقصدی می‌تواند به توزیع گردشگران در سطح استان کمک کند.
برای نمونه، گردشگری که برای بازدید از آثار تاریخی به همدان سفر می‌کند، می‌تواند در قالب یک بسته سفر، تجربه سفال در لالجین و هنر منبت در ملایر را نیز در برنامه خود قرار دهد. پیوند این جاذبه‌ها با اقامتگاه‌ها، مراکز پذیرایی، فروشگاه‌های صنایع‌دستی و رویدادهای محلی، امکان توزیع منافع گردشگری میان کسب‌وکارهای بیشتری را فراهم می‌کند.
این رویکرد، به‌ویژه برای شهرهایی که به‌تنهایی با محدودیت جذب گردشگر مواجه‌اند، اهمیت دارد. موزه تخصصی در چنین الگویی نه مقصدی منفرد، بلکه حلقه‌ای از یک زنجیره گردشگری است.
فرصت همدان برای پیشگامی
اجرای طرح ملی «هر شهر یک موزه» برای همدان زمانی دستاورد ملموس خواهد داشت که به برنامه‌ای مشخص، قابل اجرا و دارای شاخص‌های ارزیابی تبدیل شود.
شمار موزه‌های ایجادشده، به‌تنهایی معیار مناسبی برای سنجش موفقیت نیست؛ تعداد بازدیدکنندگان، کیفیت تجربه گردشگر، میزان مشارکت جامعه محلی، پایداری مالی، حفاظت از مجموعه‌ها و اثر اقتصادی بر کسب‌وکارهای پیرامونی نیز باید ارزیابی شود.
اکنون فرصت مناسبی برای اداره‌کل میراث فرهنگی استان وجود دارد تا با تشکیل کارگروهی تخصصی و تهیه بسته پیشنهادی منسجم، ظرفیت شهرهای همدان را برای طرح ملی معرفی کند. چنین اقدامی می‌تواند زمینه تعامل مؤثرتر با وزارتخانه‌های مسئول و جلب مشارکت شهرداری‌ها و بخش خصوصی را فراهم سازد.
همدان برای معرفی ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی خود به موضوع تازه‌ای نیاز ندارد؛ آنچه بیش از هر چیز ضرورت دارد، تبدیل این ظرفیت‌های پراکنده به روایت‌هایی متمایز، تجربه‌هایی قابل عرضه و محصولاتی پایدار در بازار گردشگری است.
«هر شهر یک موزه» زمانی برای همدان موفق خواهد بود که هر شهر بتواند هویت خود را روایت کند، از این روایت ارزش اقتصادی بیافریند و در عین حال میراثش را برای نسل‌های آینده حفظ کند.

رژه اقتدار نیروهای مسلح در همدان

پاکی آوردی ای امید سپید