پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

اگر بناها حرف می‌زدند، از «رهاشدن» می‌ترسیدند

برای خانه های تاریخی رها شده نسخه فرهنگی بپیچید

نویسنده : مریم مقدم

بناهای تاریخی، اگرچه با آجر و چوب و گچ ساخته شده‌اند، اما بدون «زندگی» خیلی زود تبدیل به پوسته‌ای از گذشته می‌شوند. میراث فرهنگی فقط چیزی نیست که مرمت شود، پشت نرده قرار بگیرد و هر چند وقت یک‌بار در مناسبت‌ها درباره‌اش سخنرانی کنیم. میراث زمانی زنده است که مردم در آن حضور داشته باشند.نمونه‌هایش در خود همدان وجود دارد.
خانه مازوجی، خانه شرفخانی، مدرسه مریم و خانه ضرابیان از جمله بناهایی هستند که با سپرده شدن به بهره‌برداران بخش خصوصی، از وضعیت یک ملک صرفا تاریخی خارج شده و به فضاهایی برای فعالیت، حضور مردم، گردشگری و اقتصاد تبدیل شده‌اند. بعضی از آنها در قالب رستوران و هتل‌بوتیک فعالیت می‌کنند و همین تغییر کاربری، به جای آنکه بنا را از هویت تاریخی‌اش تهی کند، امکان حفظ و ادامه حیات آن را فراهم کرده است.البته این به معنای آن نیست که هر بنای تاریخی را باید رستوران یا هتل کرد. اتفاقا همین‌جا باید ترمز کشید.
مشکل ما این است که گاهی در دو سر افراط و تفریط گرفتار می‌شویم؛ یا بنا را کاملا دست‌نخورده و بی‌استفاده می‌خواهیم، یا تصور می‌کنیم تنها راه نجات آن، تبدیل شدن به یک مجموعه پذیرایی است. در حالی که یک خانه تاریخی می‌تواند خانه فرهنگ، گالری، مرکز صنایع‌دستی، فضای اجرای موسیقی، کتابخانه، مرکز آموزش هنر، خانه هنرمندان، محل برگزاری رویدادهای فرهنگی و حتی یک ترکیب هوشمندانه از چند کاربری باشد.
کاربری باید از دل ظرفیت خود بنا بیرون بیاید، نه اینکه بنا را به زور در قالب یک کاربری اقتصادی جا بدهیم.در سوی دیگر ماجرا، خانه‌هایی قرار دارند که نه صاحب مؤثر دارند، نه کاربری مشخص و نه برنامه‌ای برای آینده. بناهایی که سال به سال فرسوده‌تر می‌شوند و در نهایت، هزینه احیای آنها آن‌قدر بالا می‌رود که دوباره همان جمله آشنا شنیده می‌شود که «اعتبار نداریم.» و این چرخه باید متوقف شود.
واقعیت تلخ این است که یک ملک تاریخی رهاشده، برخلاف تصور ما، برای همیشه منتظر نمی‌ماند. زمان برای میراث فرهنگی بی‌رحم است. باران، رطوبت، تغییرات دما، فرسودگی سازه، سرقت عناصر معماری و حتی بی‌توجهی‌های کوچک، دست به دست هم می‌دهند تا بنایی که امروز قابلیت احیا دارد، چند سال بعد به مسأله‌ای پرهزینه و شاید غیرقابل بازگشت تبدیل شود.
در چنین شرایطی، سپردن بناهای تاریخیِ متعلق به دستگاه‌های دولتی به بهره‌برداران بخش خصوصی، می‌تواند یک تصمیم درست و حتی ضروری باشد؛ اما واگذاری باید کارشناسی باشد، نه رفع تکلیف.دولت و دستگاه‌های مالک بنا قرار نیست همه این ساختمان‌ها را خودشان اداره کنند. مأموریت آنها باید حفاظت، سیاست‌گذاری و نظارت باشد و بخش خصوصی متخصص می‌تواند مسئولیت بهره‌برداری و تأمین بخشی از منابع احیا و نگهداری را بر عهده بگیرد.اما برای این کار، باید یک نسخه واحد برای همه بناها نپیچید.
برای هر خانه باید پرونده‌ای وجود داشته باشد: ارزش تاریخی آن چیست؟ چه میزان مداخله را تحمل می‌کند؟ چه کاربری با معماری و هویت آن سازگار است؟ چه سرمایه‌ای برای مرمت نیاز دارد؟ چه نوع بهره‌برداری می‌تواند هزینه‌های نگهداری را تأمین کند؟ و مهم‌تر از همه، چه کسی صلاحیت بهره‌برداری از آن را دارد؟باید بهره‌بردار را بر اساس توانمندی و طرح انتخاب کرد، نه صرفا بر اساس بالاترین رقم پیشنهادی.
اگر فردی فقط پول داشته باشد اما نداند با یک بنای تاریخی چگونه رفتار کند، ممکن است در مدت کوتاهی چیزی را که صدها سال دوام آورده، قربانی سود کوتاه‌مدت کند. بنابراین قراردادهای بهره‌برداری باید تعهدات روشن مرمتی، ضوابط مداخله، نوع کاربری، شیوه نگهداری و ضمانت اجرایی داشته باشند و نظارت نیز واقعی باشد، نه تشریفاتی.از سوی دیگر، باید از یک نگاه غلط هم عبور کنیم؛ اینکه بخش خصوصی الزاما تهدیدی برای میراث فرهنگی است. گاهی بزرگترین تهدید برای یک بنای تاریخی، نه بخش خصوصی، بلکه رهاشدگی است.

پاکی آوردی ای امید سپید

یلدا شب هندوانه و فال و غزل

حال و هوای صحاف خانه همدان در آستانه بازگشایی مدارس