پایگاه اطلاع رسانی روزنامه همدان پیام

دهلیز؛ روایت زنده از معماری قاجار در همدان

نویسنده : مریم مقدم

هنوز چند قدم بیشتر از خیابان فاصله نگرفته‌ای که هیاهوی شهر آرام‌آرام پشت سر می‌ماند. گذر فرهنگی همدان، در همسایگی خیابان باباطاهر، با سنگ‌فرش‌هایش تو را از شتاب خیابان جدا می‌کند و به فضایی می‌رساند که انگار زمان در آن کمی آهسته‌تر حرکت می‌کند.
ورودی عمارت، با دیواری که شیشه‌های رنگی را در کنار معماری آجری نشانده، نخستین نشانه است؛ نشانه‌ای از اینکه قرار نیست با یک ساختمان تازه‌ساز یا خانه‌ای متروک و خاک‌گرفته روبه‌رو شوی. حیاط، آجر، نور و تناسب بنا از همان ابتدا چیزی بیشتر از یک ساختمان تاریخی را پیش روی مخاطب می‌گذارند؛ روایتی از معماری ایرانی که هنوز نفس می‌کشد.
قرار است برای صرف یک وعده غذا وارد عمارت شوی، اما مقصد خیلی زود تغییر معنا می‌دهد. سفارش غذا بهانه‌ای می‌شود برای مکث کردن، نگاه کردن و کشف معماری خانه‌ای که در دل بافت تاریخی همدان، گذشته را به زندگی امروز پیوند زده است.
اینجا عمارت دهلیز است؛ مجموعه‌ای که اهمیتش فقط در مرمت یک بنای تاریخی یا تبدیل یک خانه قدیمی به فضایی برای پذیرایی و اقامت خلاصه نمی‌شود.
دهلیز را می‌توان نمونه‌ای متفاوت از مواجهه با معماری تاریخی دانست؛ جایی که سنت قرار نیست پشت شیشه ویترین منجمد شود و مدرنیته هم قرار نیست گذشته را از صحنه بیرون براند.
وقتی حیاط، قلب خانه است
با ورود به مجموعه، نخستین مواجهه با حیاط است؛ همان عنصر آشنای معماری ایرانی که در خانه‌های تاریخی تنها یک فضای خالی میان اتاق‌ها نبود، بلکه قلب زندگی به شمار می‌آمد.
در دهلیز نیز حیاط همچنان نقش خود را حفظ کرده است. اتاق‌ها و فضاهای پیرامون آن معنا پیدا می‌کنند و نگاه مخاطب از بیرون به درون کشیده می‌شود.
آجرها بی‌هیاهو کنار یکدیگر نشسته‌اند. دیوارها رد زمان را بر چهره خود نگه داشته‌اند و تناسب بازشوها، ارتفاع بنا و ارتباط فضاهای داخلی با حیاط، یادآور دوره‌ای است که معماری فقط برای ساختن سرپناه نبود؛ بلکه شیوه زندگی را نیز طراحی می‌کرد.
در کنار این معماری، حضور کارکنان حرفه‌ای و نحوه میزبانی مجموعه نیز بخشی از تجربه امروز دهلیز است؛ میزبانی‌ای که تلاش می‌کند مخاطب را با فضا آشنا کند و تجربه حضور در عمارت را از یک وعده غذا فراتر ببرد.
دهلیز در گذشته متوقف نشده است
ارزش یک بنای تاریخی فقط به این نیست که دیوارهایش تا امروز باقی مانده باشند. اگر بنا نتواند با زندگی معاصر ارتباط برقرار کند، خطر آن وجود دارد که از یک میراث زنده به یک شیء تماشایی تبدیل شود؛ ساختمانی زیبا که فقط باید از دور دیده شود، دهلیز اما می‌تواند مسیر دیگری را تجربه کند.
در اینجا عناصر جدید قرار نیست با معماری تاریخی رقابت کنند. اگر این رابطه درست مدیریت شود، امکانات امروز می‌توانند در خدمت بنا قرار بگیرند، بی‌آنکه صدای معماری گذشته را خاموش کنند، این همان نقطه‌ای است که ایده «موزه زنده معماری» معنا پیدا می‌کند.
موزه‌ای که در آن اشیا پشت ویترین قرار ندارند؛ خود بنا، حیاط، دیوار، آجر، نور، بازشوها، تناسبات فضایی و حتی مسیر حرکت انسان در خانه، عناصر نمایشگاه‌اند، در چنین تعریفی، گردشگر برای دیدن یک ساختمان تاریخی وارد دهلیز نمی‌شود؛ او وارد یک تجربه معماری می‌شود.
معماری، دیگر پس‌زمینه نیست
می‌توان تصور کرد گردشگری که وارد دهلیز می‌شود، از همان لحظه نخست با یک روایت روبه‌رو باشد؛ روایت مصالح، ساختار، نور، حیاط، اندرونی و بیرونی، شیوه زیست و رابطه انسان با خانه.
جزئیات کوچک بنا نیز می‌توانند بخشی از این روایت باشند؛ از آجرکاری و فرم بازشوها تا نحوه ورود نور و ارتباط اتاق‌ها با فضای مرکزی؛ در این نگاه، معماری دیگر پس‌زمینه نیست؛ خودِ مقصد گردشگری است.
این نگاه برای همدان اهمیت بیشتری دارد؛ شهری که بخش مهمی از هویت تاریخی خود را در لایه‌های مختلف معماری و بافت شهری حفظ کرده است.
همدان نباید روایت خود را فقط به هگمتانه، آرامگاه‌ها و بناهای شاخص محدود کند. شهر در دوره‌های مختلف تاریخی، شیوه‌های متفاوتی از زندگی و معماری را تجربه کرده و معماری قاجاری یکی از لایه‌های مهم این حافظه شهری است.
خانه‌های تاریخی، اگر به‌درستی حفاظت، مرمت و روایت شوند، می‌توانند به ابزارهایی برای معرفی این هویت تبدیل شوند؛ نه صرفا بناهایی که در فهرست میراث ثبت شده‌اند.
دهلیز می‌تواند یکی از همین نقاط روایت باشد؛ جایی برای معرفی معماری قاجاری همدان، نه با زبان خشک و رسمی موزه‌ها، بلکه از مسیر تجربه و زندگی.
از میز غذا تا میز معماری
شاید جذاب‌ترین بخش ماجرا همین تغییر نگاه باشد؛ اینکه مخاطب ممکن است برای غذا وارد عمارت شود، اما با معماری از آن خارج شود.
حوض و آب‌نما، شمعدانی‌های قرمز و صورتی، حیاط و دیوارهای آجری، فضای پذیرایی و جزئیات بنا در کنار هم تجربه‌ای می‌سازند که غذا تنها یکی از عناصر آن است.
این همان ظرفیتی است که می‌تواند یک مجموعه تاریخی را از یک مقصد صرفا خدماتی به یک مقصد گردشگری فرهنگی تبدیل کند.
البته برای رسیدن به این نقطه، صرفا حفظ بنا کافی نیست. دهلیز اگر بخواهد عنوان «موزه زنده معماری» را به معنای واقعی کلمه محقق کند، به یک برنامه جدی روایتگری نیاز دارد؛ معرفی عناصر معماری بنا، تورهای تخصصی، رویدادهای معماری و گردشگری، تولید محتوای فرهنگی و حتی آموزش راهنمایان برای روایت تاریخ و معماری عمارت.
در چنین شرایطی، گردشگر فقط عکس نمی‌گیرد؛ چیزی درباره شهری که در آن قدم زده، یاد می‌گیرد.
خانه‌ای که روایت می‌کند
ارزش واقعی یک خانه تاریخی فقط در قدمت آن نیست. گاهی اهمیت بنا در این است که بتواند میان گذشته و امروز پل بزند و به مخاطب نشان دهد که معماری چگونه حافظه یک شهر را در خود نگه می‌دارد.
دهلیز از این منظر، بیش از یک خانه قدیمی است؛ سندی زنده از بخشی از حافظه شهری همدان.
خانه‌ای که می‌تواند روایت کند؛ روایت شهری که گذشته‌اش را در آجرها، حیاط‌ها و دیوارهایش حفظ کرده و امروز می‌خواهد آن را با زبان تازه‌ای به نسل جدید معرفی کند.
اگر این ظرفیت با روایت حرفه‌ای، رویدادهای فرهنگی و گردشگری و معرفی تخصصی معماری همراه شود، دهلیز می‌تواند به یکی از ایستگاه‌های گردشگری معماری همدان تبدیل شود؛ جایی که گردشگر برای اقامت، صرف غذا، تماشای معماری و تجربه بخشی از زندگی گذشته شهر، همزمان دلیلی برای ماندن داشته باشد و شاید بهترین تعریف برای دهلیز همین باشد:خانه‌ای که قرار نیست فقط دیده شود؛ قرار است روایت کند.
روایتی از معماری قاجار، از شیوه زندگی در خانه‌های ایرانی و از شهری که اگر بخواهد گردشگری خود را جدی‌تر دنبال کند، باید میراث معماری‌اش را از پشت قاب عکس‌ها و ویترین‌ها بیرون بیاورد و دوباره وارد زندگی کند.
در دهلیز، این روایت می‌تواند کنار یک میز غذا آغاز شود؛ اما اگر درست روایت شود، پایانش به معماری و هویت یک شهر می‌رسد.

رژه اقتدار نیروهای مسلح در همدان

پاکی آوردی ای امید سپید