ثبت جهانی آثار تاریخی، نقطه عطفی در معرفی یک کشور و منطقه به جامعه جهانی است. وقتی اثری در فهرست میراث جهانی یونسکو جای میگیرد، در واقع گواهی میگیرد که از ارزشهای برجستهای برخوردار است که حفظ و بهرهبرداری از آن تنها وظیفه یک کشور نیست، بلکه مسئولیتی جهانی به شمار میآید. ایران با پیشینه کهن تمدنی خود، دهها اثر ثبت جهانی دارد که هر کدام میتواند موتور محرکی برای توسعه پایدار گردشگری، رونق اقتصادی و تثبیت جایگاه فرهنگی در عرصه بینالمللی باشد.
خبر «آغاز مرمت کاروانسرای جهانی تاجآباد در آینده نزدیک» در نگاه اول، یک خبر امیدوارکننده است؛ بنایی ثبتشده در فهرست جهانی یونسکو که سالهاست میان وعدهها، تغییر پیمانکارها و بلاتکلیفی اجرایی معلق مانده، حالا دوباره به تیتر رسانهها بازگشته است. اما پرسش اصلی اینجاست: آیا این بار با یک برنامه مشخص طرفیم یا صرفاً یک چرخه تکراری از اعلام خبر؟
کاروانسرای تاجآباد، صرفاً یک بنای تاریخی نیست؛ این اثر، بخشی از پرونده جهانی کاروانسراهای ایران است و هر تأخیر یا اجرای غیراصولی در مرمت آن، به طور مستقیم اعتبار مدیریت میراثفرهنگی استان همدان را در سطح ملی و بینالمللی تحت تأثیر قرار میدهد. بنابراین وقتی مدیرکل میراثفرهنگی از «تعیین تکلیف» و «معرفی پیمانکار جدید» سخن میگوید، انتظار افکار عمومی و رسانهها فراتر از این کلیدواژههای کلی است.
نکته مهم اینجاست که در این خبر، هنوز مشخص نیست که مرمت با چه رویکردی انجام میشود؟ حفاظتی، احیایی یا بهرهبردارمحور؟مدل بهرهبرداری پس از مرمت چیست؟
نقش بخش خصوصی دقیقاً کجاست و با چه تضمینهایی؟
از نگاه کارشناسی این مهم قابل تامل است که تا زمانی که این پرسشها بیپاسخ بماند، «آینده نزدیک» بیشتر به یک زمانبندی مبهم شبیه است تا یک تعهد اجرایی قابل سنجش.
از سوی دیگر، با توجه به ظرفیتهای شهرستان بهار در حوزه گردشگری؛ قرار گرفتن در مسیر تردد زائران عتبات عالیات یک مزیت راهبردی است، اما این مزیت سالهاست تکرار میشود بیآنکه به یک زنجیره خدمات گردشگری منسجم تبدیل شود. مسیر زائر، بدون توقفگاه، بدون روایت تاریخی و بدون زیرساخت اقامتی و فرهنگی، فقط یک عبور است نه فرصت.
اگر مرمت کاروانسرای تاجآباد قرار است این بار نقطه پایان این بدون کاربری ماندن این کاروانسرا باشد، لازم است مدیران از ادبیات وعدهمحور عبور کنند و به سمت ارائه زمانبندی، شاخص ارزیابی و گزارشدهی شفاف حرکت کنند. در یک نگاه باید گفت، بنای جهانی، مدیریت جهانی میخواهد؛ نه صرفاً خبرهای تکرارشونده با تاریخهای شناور.
اینجا دقیقا همان جایی است که رسانهها باید از نقش «ناقل خبر» فاصله بگیرند و به مطالبهگر پاسخهای دقیق تبدیل شوند؛ وگرنه «آینده نزدیک» میتواند دوباره به چند سال تأخیر دیگر ترجمه شود.
سرنوشت مبهم دو کاروانسرای ثبت جهانی
در سال ۲۰۲۱، پرونده زنجیرهای ۵۶ کاروانسرای تاریخی ایران در کمیته میراث جهانی یونسکو در ریاض بررسی شد و سرانجام ۵۴ کاروانسرا در فهرست میراث جهانی به ثبت رسید. در میان آنها، کاروانسرای فرسفج و کاروانسرای تاجآباد از استان همدان نیز قرار گرفتند؛ 2 اثری که میتوانستند فرصتهای تازهای برای استان به همراه داشته باشند. اما اکنون و پس از گذشت 2سال، پرسش اساسی این است: همدان چه بهرهای از این فرصت برده است؟
تاجآباد؛ تنها کاروانسرای مدور غرب کشور
کاروانسرای تاجآباد در روستای تاجآباد سفلی شهرستان بهار قرار دارد و از لحاظ معماری، یکی از نمونههای کمیاب کاروانسراهای ایران است. این بنا تنها کاروانسرای مدور در غرب کشور و از معدود نمونههای دایرهای شکل در کل ایران به شمار میرود. پلان متفاوت و طراحی منحصربهفرد آن باعث شده که کارشناسان میراث فرهنگی تاجآباد را از مهمترین کاروانسراهای ایران در نوع خود بدانند.
گفته میشود این کاروانسرا توسط زبیده خانم، دختر ادیب فتحعلیشاه قاجار ساخته شده است. موقعیت جغرافیایی آن نیز قابل توجه است: در مسیر زائران کربلا قرار داشته و به همین دلیل کارکرد اصلیاش اسکان و استراحت زائران بوده است.
همچنین شواهدی وجود دارد که نشان میدهد این مکان در گذشته محل داد و ستد کالا نیز بوده است؛ یعنی نقشی فراتر از یک استراحتگاه ساده ایفا میکرده و به نوعی مرکز اقتصادی کوچک منطقه محسوب میشده است.
این ویژگیها اگر به زبان گردشگری امروز ترجمه شوند، میتوانند به جاذبهای منحصربهفرد تبدیل شوند. معرفی این بنا بهعنوان تنها کاروانسرای مدور غرب کشور و بازسازی بخشی از تاریخ آن، ظرفیت بالایی برای جذب گردشگران داخلی و خارجی دارد.
وعدهها و واقعیتها؛ سرمایهگذاری که هنوز نیامده
در سال گذشته مسئولان میراث فرهنگی استان اعلام کردند که این دو کاروانسرای جهانی قرار است به سرمایهگذاران واگذار شوند. طبق گفتههای معاون میراث فرهنگی استان، روند واگذاری تاجآباد به سرمایهگذار آغاز شده و فرسفج نیز پس از مزایده به بخش خصوصی سپرده خواهد شد. بر اساس قرارداد، سرمایهگذار موظف است مرحلهای از مرمت را انجام دهد و سپس طی دورهای ۱۰ تا ۱۵ ساله از بنا بهرهبرداری کند.
اما واقعیت این است که پس از گذشت 2سال، نتیجهای ملموس دیده نمیشود. نه پروژههای مرمت اساسی آغاز شده و نه خبری از بهرهبرداری جدی برای توسعه گردشگری وجود دارد. حتی جشن یا برنامهای رسمی برای معرفی این ثبت جهانی به جامعه و رسانهها برگزار نشده است. این در حالی است که در بسیاری از کشورها، ثبت جهانی یک اثر به فرصتی برای برگزاری جشنوارههای بینالمللی، جذب رسانههای خارجی و توسعه زیرساختهای گردشگری تبدیل میشود.
فرصتهای از دسترفته همدان
استان همدان به واسطه پیشینه تاریخی و فرهنگی خود، آثار شاخصی مانند هگمتانه، غار علیصدر و مجموعهای از تپههای باستانی و بناهای تاریخی دارد. با این حال، همواره یکی از انتقادهای جدی به مدیریت گردشگری استان این بوده که از ظرفیتهای بالقوه خود استفاده نمیکند.
در خصوص کاروانسراهای جهانی، این انتقاد بیش از پیش مطرح است. وقتی اثری در فهرست میراث جهانی ثبت میشود، توجه گردشگران، رسانهها و نهادهای فرهنگی جهان به آن جلب میگردد. این بهترین زمان برای تبلیغ، سرمایهگذاری و برنامهریزی است. اما در مورد فرسفج و تاجآباد، به نظر میرسد مسئولان تنها به ذکر نام آنها در نشستها بسنده کردهاند و خبری از اقدامات میدانی و هدفمند نیست.
این فرصتسوزی تنها به معنای از دست دادن گردشگر و درآمد نیست؛ بلکه به مرور زمان ثبت جهانی آثار هم از اثرگذاری میافتد. اگر بناها مرمت و احیا نشوند، اگر کاربری مناسبی برایشان تعریف نشود و اگر در فضای رسانهای جهانی مطرح نشوند، به تدریج از حافظه عمومی فراموش میشوند.
لزوم تعریف کاربری و جذب سرمایهگذار
یکی از اصول اساسی در مدیریت میراث جهانی، تعریف کاربری متناسب با بنا است. یک کاروانسرا اگر تنها به شکل موزهای خاموش باقی بماند، نمیتواند نقشی در توسعه گردشگری و اقتصاد داشته باشد. باید برای آن کاربریهایی همچون اقامتگاه بومگردی، مرکز فرهنگی، رستوران سنتی یا حتی فضای برگزاری رویدادهای هنری در نظر گرفته شود.
در کنار آن، جذب سرمایهگذار نیازمند تسهیلگری واقعی است. اگر فرایند واگذاری طولانی و پر از بروکراسی باشد، یا اگر حمایتهای مالی و تبلیغاتی کافی وجود نداشته باشد، سرمایهگذار انگیزه ورود نخواهد داشت. تجربه موفق کاروانسراهایی مانند کاروانسرای زینالدین در یزد نشان میدهد که با مدیریت صحیح، یک کاروانسرای تاریخی میتواند به یکی از پربازدیدترین اقامتگاههای گردشگری تبدیل شود.
همدان و آیندهای که در گرو عمل است
دو کاروانسرای جهانی فرسفج و تاجآباد میتوانستند در 2سال گذشته به نماد گردشگری تازهای برای استان همدان تبدیل شوند. اما اکنون هنوز در مرحله وعده و طرح مرمتی ماندهاند. اگر همین روند ادامه پیدا کند، ثبت جهانی این بناها تنها در حد یک عنوان تشریفاتی باقی خواهد ماند.
استان همدان باید با نگاهی جامع به گردشگری، این آثار را در شبکهای از جاذبهها قرار دهد. برای مثال، تورهایی طراحی شود که بازدید از هگمتانه، علیصدر، و کاروانسراهای جهانی را در یک بسته به گردشگران ارائه کند. همچنین لازم است جشنوارهها و رویدادهای فرهنگی در این کاروانسراها برگزار شود تا نام آنها در رسانهها و شبکههای اجتماعی مطرح شود.
ثبت جهانی کاروانسرای فرسفج و تاجآباد میتوانست سکوی پرتابی برای گردشگری همدان باشد. اما پس از 3سال، هنوز این فرصت بینظیر به فعل درنیامده است.
ضعف در برنامهریزی، نبود رویداد معرفی رسانهای، کندی در مرمت و واگذاری به سرمایهگذاران، همه نشان میدهد که همدان در استفاده از ظرفیتهای جهانی خود ناکام بوده است.
اگر امروز برای این آثار تصمیمی جدی گرفته نشود، شاید سالها بعد تنها حسرت باقی بماند. ثبت جهانی یک اثر تاریخی، فرصتی استثنایی است که هر روز تکرار نمیشود. حالا نوبت همدان است که نشان دهد آیا میتواند از این سرمایه جهانی بهره بگیرد یا باز هم در حصار وعدهها گرفتار خواهد ماند.
