اگر به گذشته نهچندان دور بازگردیم، سرگرمیهای جوانان و نوجوانان به طور عمده به بازیهای کودکانه و گذران وقت در کوچهها و محلهها محدود بود. اما اکنون، در عصر فناوریهای نوین و با گسترش فضای مجازی، تمام زندگی یک نوجوان یا جوان بهراحتی در قاب کوچک موبایل خلاصه میشود. اپلیکیشنها و شبکههای اجتماعی متعددی به وجود آمدهاند که اگرچه امکانات متنوع و مفیدی ارائه میدهند، اما در عین حال میتوانند به نوعی اعتیادآور بوده و سلامت روان و روابط اجتماعی جوانان را تحت تأثیر قرار دهند.
نمونه بارز این وابستگی را در هفتههای اخیر و در زمان قطعی اینترنت مشاهده کردیم؛ زمانی که جوانان کمکم از موبایلها فاصله گرفتند و به جمع گرم و صمیمی خانواده بازگشتند. این تجربه نشان داد که فضای مجازی هرچقدر هم که جذاب باشد، جایگزین واقعی ارتباطات انسانی و ارزشهای خانوادگی نمیتواند باشد
.
با این حال، نمیتوان فضای مجازی را بهطور مطلق مضر دانست. همانطور که هر پدیدهای در کنار معایب خود، مزایایی نیز دارد، فضای دیجیتال نیز فرصتهای زیادی برای یادگیری، ارتباطات گسترده، رشد فردی و دسترسی به اطلاعات فراهم کرده است. نکته کلیدی این است که نباید اجازه داد فضای مجازی تمام ابعاد زندگی جوانان را تحت سلطه خود درآورد و اهداف و ارزشهای انسانی و اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.
با گسترش فناوریهای دیجیتال، هوش مصنوعی و فضای مجازی بخش
جداییناپذیری از زندگی روزمره جوانان شده است. این تحولات، علاوه بر فرصتهای گسترده، چالشهایی را در حوزه سبک زندگی، سلامت روان، روابط اجتماعی و تصمیمگیریهای فردی به همراه دارند. در این مسیر، نیازمند آگاهی، آموزش و حمایت مستمر هستیم تا جوانان بتوانند از مزایای این فناوریها بهرهمند شده و در عین حال از آسیبهای احتمالی آن در امان بمانند.
به مناسبت هفته جوان، باید بیش از پیش به اهمیت ایجاد تعادل در استفاده از فناوری و تقویت ارتباطات انسانی و فرهنگی توجه کنیم؛ زیرا آینده این سرزمین در دستان همین جوانان است که با مدیریت درست و هوشمندانه فضای مجازی، میتوانند مسیر پیشرفت و تعالی را هموار سازند.از همین رو با فؤاد زنگنه کارشناس فضای مجازی و مشاوره در این حوزه گفتوگو کردیمتا چالشها و فرصتهای پیشروی این نسل را با دیدی واقعبینانه بررسی کنیم.
به نظر شما چرا جوانان امروز تا این اندازه جذب فضای مجازی شدهاند؟
بهنظر میرسد مهمترین عامل گرایش گسترده افراد، بهویژه جوانان، به فضای مجازی، پاسخگویی سریع و مؤثر این فضا به نیازهای متنوع انسانی باشد. امروزه نهتنها جوانان، بلکه تمامی اقشار جامعه، در صورت مواجهه با یک پرسش، نیاز به مشاوره یا حل یک مسأله، در نخستین گام به سراغ ابزارهای دیجیتال، نرمافزارها و بهویژه برنامههای مبتنی بر هوش مصنوعی میروند. فضای مجازی با در اختیار گذاشتن امکانات گسترده، این توانایی را دارد که بخش قابلتوجهی از نیازهای کاربران را پوشش دهد؛ از یادگیری مهارتهای مختلف از طریق پلتفرمهایی مانند آپارات و یوتیوب گرفته تا انجام امور روزمره نظیر انتقالهای بانکی و خدمات غیرحضوری.
دومین عامل مهم، جذابیت و زیبایی بصری فضای مجازی برای کاربران، بهخصوص جوانان است. دسترسی آسان به انواع محتوای سرگرمکننده، از جمله فیلمها، انیمیشنها و برنامههای متنوع جهانی، سبب میشود افراد بتوانند بهراحتی اوقات فراغت خود را در این فضا سپری کنند.
این ویژگیها سبب میشود کاربر بدون احساس گذر زمان، درگیر محتوای دیجیتال شود. تجربه قطعی چندروزه اینترنت در مقاطعی از زمان نیز نشان داد که وابستگی به فضای مجازی تا چه اندازه بالاست؛ بهگونهای که بسیاری از افراد دچار سردرگمی و کلافگی شدند. این مسأله نشان میدهد که فضای مجازی علاوه بر جذابیت، نقش مهمی در پاسخگویی به نیازهای روزمره کاربران ایفا میکند.
به طور کلی میتوان گفت که امروزه بخش عمدهای از شکل و شمایل زندگی افراد تحت تأثیر صفحات و شبکههای مجازی قرار دارد. در گذشته، برای تحلیل سبک زندگی یک فرد، به دایره دوستان و محیط اطراف او توجه میشد؛ اما در شرایط کنونی، این معیار تا حد زیادی به صفحاتی که فرد در فضای مجازی دنبال میکند تغییر یافته است. بسیاری از نگرشها، الگوهای رفتاری و حتی ارزشهای فرهنگی، از طریق همین محتواهای دیجیتال شکل میگیرند.
بر اساس برخی گزارشها و مقالات منتشرشده، درصد قابلتوجهی از اختلافات و حتی طلاقهای ثبتشده در دادگاهها، بهصورت مستقیم یا غیرمستقیم با تأثیرات فضای مجازی مرتبط دانسته شدهاند. این آمار بهخوبی نشان میدهد که شبکههای اجتماعی و صفحات مجازی تا چه اندازه میتوانند در فرهنگسازی، شکلدهی به سبک زندگی و تغییر رفتارهای اجتماعی اثرگذار باشند. از همین رو، درسالهای اخیر، توجه و تمرکز مسئولان و سیاستگذاران کشور بر موضوع فضای مجازی افزایش یافته است، چراکه این فضا توانایی تأثیرگذاری عمیق بر فرهنگ، روابط اجتماعی و سبک زندگی جامعه را دارد.
فضای مجازی چه تغییراتی در سبک زندگی و عادات روزمره جوانان ایجاد کرده است؟
در پاسخ به این پرسش، میتوان به نتایج برخی پژوهشهای بینالمللی اشاره کرد. بر اساس مقالهای منتشرشده در مجله تایمز، بررسیهایی که در چند کشور اروپایی انجام شده نشان میدهد استفاده گسترده و نادرست از شبکهها و صفحات مجازی میتواند در سالهای آینده، بهصورت غیرمستقیم، زمینهساز بروز طیف وسیعی از بیماریها باشد. این آسیبها تنها به حوزه سلامت روان محدود نمیشود، بلکه میتواند سلامت جسمی و حتی بیماریهای قلبی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
طبق این گزارشها، استفاده افراطی از فضای مجازی سبب افزایش درونگرایی، کاهش تعاملات اجتماعی حضوری و کمرنگشدن فعالیتهای فیزیکی میشود. همین کاهش تحرک بدنی، افراد را از بسیاری از فعالیتهای سالم جسمی دور کرده و در بلندمدت پیامدهای جدی برای سلامت عمومی به همراه خواهد داشت.
همچنین، بر اساس گفتوگوهایی که با برخی پزشکان متخصص انجام شده است، استفاده مداوم و بیرویه از فضای مجازی میتواند بر عملکرد مغز نیز اثر منفی بگذارد. به گفته این متخصصان، کاهش تحریکات شناختی عمیق ممکن است سبب افت توانایی تحلیل، پردازش و تفکر مغزی شود و در مواردی خطر ابتلا به بیماریهایی نظیر آلزایمر را در بلندمدت افزایش دهد. مجموعه این عوامل نشان میدهد که مدیریت آگاهانه مصرف فضای مجازی، ضرورتی جدی برای حفظ سلامت فردی و اجتماعی است.
هوش مصنوعی و فناوریهای نوین چه نقشی در تغییر رفتار و تصمیمگیری جوانان دارند؟
استفاده صحیح و آگاهانه از هوش مصنوعی میتواند در بخش عمدهای از موارد، الگوهای رفتاری سازندهای در افراد ایجاد کند. برآوردها نشان میدهد که این فناوری در درصد بالایی میتواند به بهبود تصمیمگیریها، افزایش بهرهوری و هدایت رفتارهای فردی و اجتماعی کمک کند. با این حال، طبق برخی گزارشهای منتشرشده در رسانههای بینالمللی از جمله مجله تایمز، در مواردی که هوش مصنوعی با کاربریهای مخرب و غیراخلاقی مورد استفاده قرار گرفته است ـ آنچه از آن با عنوان «هوش سیاه» یاد میشود، پیامدهای بسیار خطرناکی به همراه داشته و حتی در برخی نقاط جهان منجر به آسیبهای جدی انسانی و از دست رفتن جان افراد شده است. نمونههایی از این موارد در برخی کشورهای آمریکایی و آمریکای لاتین گزارش شده است. این موضوع نشان میدهد که نوع بهرهبرداری از هوش مصنوعی، نقشی تعیینکننده در سازنده یا مخرب بودن آثار آن دارد.
در ادامه، درباره این پرسش که جوانان چگونه میتوانند میان زندگی واقعی و زندگی دیجیتال تعادل برقرار کنند، باید گفت که این تعادل یک مهارت قابلآموزش و ضروری است. در صورتی که افراد بتوانند این مهارت را بهدرستی کسب کنند، میتوانند مسیر موفقیت فردی و اجتماعی خود را به شکل قابلتوجهی تقویت کنند. برای دانشآموزان، نظارت آگاهانه خانوادهها اهمیت ویژهای دارد؛ هرچند که محدودیت زمان و دغدغههای روزمره خانوادهها قابل درک است، اما مدیریت زمان استفاده از فضای مجازی و بهتعویق انداختن دسترسی کامل به ابزارهایی مانند تلفنهای هوشمند میتواند نقش مؤثری در سلامت روانی و رفتاری فرزندان ایفا کند.
در مورد جوانان و بهویژه دانشجویان نیز، استفاده هدفمند از فضای مجازی میتواند بسیار سازنده باشد. هرچه این گروه بتوانند نیازهای آموزشی، شغلی و مهارتی خود را از مسیرهای سالم و برنامهریزیشده تأمین کنند، میزان آسیبپذیری آنها کاهش مییابد. در صورت استفاده هوشمندانه، فضای مجازی و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی میتوانند بستری مناسب برای اشتغال، کارآفرینی و کسب درآمد فراهم کنند؛ ظرفیتی که در صورت مدیریت صحیح، تأثیرات مثبت و پایداری بر آینده جوانان خواهد داشت.
جوانان چگونه میتوانند بین زندگی واقعی و زندگی دیجیتال تعادل برقرار کنند؟
ایجاد تعادل میان این دو فضا یک مهارت مهم و قابلآموزش است. برای دانشآموزان، نظارت آگاهانه خانواده و بهتأخیر انداختن دسترسی کامل به ابزارهای هوشمند میتواند بسیار مؤثر باشد.
برای جوانان و دانشجویان نیز استفاده هدفمند از فضای مجازی اهمیت دارد. اگر این فضا بهدرستی مدیریت شود، میتواند بستری مناسب برای یادگیری، اشتغال، کارآفرینی و حتی کسب درآمد باشد؛ در غیر این صورت، به عاملی برای اتلاف زمان و کاهش تمرکز تبدیل میشود.
فضای مجازی چه تأثیری بر روابط خانوادگی و دوستانه جوانان گذاشته است؟
از یک سو، فضای مجازی ارتباطات را سریعتر و آسانتر کرده و فاصلههای جغرافیایی را کاهش داده است؛ اما از سوی دیگر، در برخی موارد جایگزین ارتباطات عمیق حضوری شده است. کاهش گفتوگوی چهرهبهچهره، فاصله عاطفی و سوءتفاهمهای خانوادگی از پیامدهای منفی استفاده نادرست از این فضاست، چرا که ارتباطات آنلاین قادر به انتقال کامل احساس و همدلی انسانی نیستند.
آیا استفاده بیشازحد از فضای مجازی باعث کاهش مهارتهای اجتماعی میشود؟
در صورت افراط، بله. جوانانی که عمده تعاملات خود را به فضای آنلاین محدود میکنند، ممکن است در مهارتهایی مانند گفتوگوی حضوری، حل تعارض و بیان احساسات دچار ضعف شوند. البته اگر استفاده از فضای مجازی آگاهانه و هدفمند باشد، میتواند مهارتهای نوینی مانند تولید محتوا، ارتباط مؤثر و شبکهسازی حرفهای را نیز تقویت کند.
نقش هوش مصنوعی در شکلگیری علایق و سلایق جوانان چیست؟
الگوریتمهای هوش مصنوعی با تحلیل رفتار کاربران، محتوایی متناسب با علایق آنها ارائه میدهند. این فرآیند اگرچه تجربه کاربری را بهبود میبخشد، اما میتواند منجر به شکلگیری «حباب علایق» شود؛ بهگونهای که فرد ناخودآگاه در مسیر فکری، فرهنگی یا سبک زندگی خاصی هدایت شود، بدون آنکه از تأثیر این الگوریتمها آگاهی داشته باشد.
به اعتقاد این کارشناس، نخستین گام برای کاهش آسیبها، استفاده هدفمند و آگاهانه از فضای مجازی است. مدیریت زمان، تعیین ساعات بدون گوشی، تقویت ارتباطات حضوری و شناخت سازوکار الگوریتمها، میتواند به جوانان کمک کند تا هویت فردی و آرامش روانی خود را حفظ کرده و از فرصتهای فضای دیجیتال بهصورت سازنده بهرهمند شوند.
