جشن اسفندگان یا سپندارمذگان، یکی از آئینهای کهن ایرانی، مصادف با پنجم اسفند است؛ جشنی که بهگفته پژوهشگران، نماد گرامیداشت زن و زندگی محسوب میشود و در متون تاریخی از آن با عنوان «عید زنان» یاد شده اما به دلیل بی توجهی سیاست گذاران، گرد فراموشی بر آن نشسته است.
12مین ماه سال و همچنین پنجمین روز هر ماه «اسفند» نام دارد و از اینرو، روز اسفند از ماه اسفند (پنجم اسفند) به عنوان زمان برگزاری جشن اسفندگان شناخته میشود؛ جشنی در آستانه نوروز و همزمان با نوزایی طبیعت.
واژه «اسفند» یا «اسپند» در فارسی، برگرفته از «سپندارمت» یا «سپندارمذ» در زبان پهلوی و «سپَنتَ آرمَیتی» در گاهان اوستاست. این نام در اوستای نو به یکی از امشاسپندان نسبت داده میشود که در جهان مینَوی، نماد بردباری و فروتنی و در جهان مادی، پاسدار زمین، زایش و سرسبزی آن بهشمار میرود.
ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» از این آیین با عنوان «عید زنان» یاد کرده و نام دیگر آن را «مزدگیران» دانسته است؛ عنوانی که به باور برخی پژوهشگران، اشارهای نمادین به مفهوم «حق و حقوق» زنان دارد.
برخی تحلیلگران فرهنگی معتقدند تعبیر «مزدگیران» در این جشن، ناظر بر حقوق طبیعی زنان است؛ حقوقی که از بدو تولد با انسان همراه است و شامل آزادی در انتخاب همسر، شغل، اندیشه، بیان و ... میشود. در این نگاه، جشن اسفندگان صرفاً آئینی نمادین نیست بلکه بازتابی از جایگاه زن در فرهنگ ایران باستان است.
باری، در سالهای اخیر شماری از پژوهشگران کوشیدهاند با بازخوانی آیینهای ایرانی، نسبت میان سنتهای فرهنگی و مفاهیم معاصر را بررسی کنند و جشن اسفندگان را نمونهای تاریخی از تکریم «زن و زندگی» بدانند.
زنان بیش از نیمی از جمعیت جامعه امروز ایران را تشکیل میدهند و همین واقعیت، ضرورت توجه ویژه و مستمر به مسائل و حقوق آنان را دوچندان میکند.
در کنار نقش مهم همسری و مادری که جایگاهی بنیادین در تحکیم خانواده دارد، حضور زنان در عرصههای علمی، دانشگاهی، پژوهشی، صنعتی و مشاغل گوناگون خدماتی، نشاندهنده سهم جدی آنان در پیشرفت کشور است. از این رو به باور کازرشناسان اگر خواهان جامعهای سالمتر و متعادلتر هستیم، باید به مسائل، چالشها و مشکلاتی که زنان در این نقشآفرینیهای متعدد با آن مواجهاند، توجهی جدی و برنامهریزیشده وجود داشته باشد چرا که رسیدگی به حقوق زنان، در واقع سرمایهگذاری برای سلامت اجتماعی است.
بر اساس گزارشهای تاریخی، در این روز زنان خود را میآراستند، به شادی و نیایش میپرداختند و دستههای گل در دست میگرفتند. برخی منابع این جشن را ویژه «عروسان نادیدهشوی» یا دختران شوهر نکرده دانستهاند که نشاندهنده سهم دختران در آیینهای این روز است.
از جمله خوراکیهای سنتی این جشن میتوان به «آش اسفندی» با نامهایی چون «دانکو»، «هفتدانه» یا «دونی» اشاره کرد. در متون قدیمی، گل ویژه سپندارمذ «پلنگمشک» معرفی شده است؛ گلی که گاه به اشتباه «بیدمشک» نامیده میشود، در حالیکه در منابع گیاهشناسی این ۲، گونههایی متفاوت بهشمار میروند.
کارشناسان حوزه فرهنگ تأکید دارند که جشن اسفندگان از نظر تاریخی، فلسفه برگزاری و آیینها، شباهتی با جشن ولنتاین ندارد و انطباق این ۲، نادرست است. با این حال، آنان بر احترام به همه آیینهای فرهنگی جهان تأکید کرده و معتقدند هر جشنی که حامل پیام انسانی باشد، شایسته توجه است.
