هر تصمیم مدیریتی درباره هگمتانه دیگر یک جابهجایی اداری ساده نیست
هگمتانه فقط یک محوطه باستانی نیست؛ یکی از معدود گرههای زنده تاریخ ایران است که از دل آن، روایت شکلگیری شهر، قدرت، معماری و حافظه تمدنی این سرزمین بیرون آمده است. اثری که ثبت جهانی آن، نام ایران را در فهرست حساسترین میراثهای بشری یونسکو نشاند و همدان را به یکی از کانونهای توجه جهانی بدل کرد. در چنین جایگاهی، هر تصمیم مدیریتی درباره هگمتانه، دیگر یک جابهجایی اداری ساده نیست؛ بلکه بخشی از آزمون ایران در حفاظت، مدیریت و بهرهبرداری مسئولانه از میراث جهانی خود به شمار میآید. تغییر مدیریت پایگاه جهانی هگمتانه برای سومین بار در کمتر از سه سال، درست در همین نقطه حساس معنا پیدا میکند.
سومین مدیر هگمتانه بر مسند نشست
ارزیاب یونسکو شهریور ماه 1402 وقتی وارد همدان شد و هگمتانه را زیر ذرهبین بایدها و نبایدهای است
انداردهای جهانی شدن برد، صاحب محمدیان منصور، مدیر پایگاه ملی هگمتانه بود.
وی یکی از اعضای هیأت علمی دانشگاه بوعلی سینا و مدیران حوزه مطالعات گردشگری و میراث فرهنگی در پروژههای مهم شهری در همدان بود. پرونده هگمتانه جهانی با حضور وی در حوزه مدیریتی پایگاه هگمتانه به اوج پیگیریها و تشکیل مستندات خود رسید و درست یک سال قبل از به نتیجه رسیدن این پرونده در یونسکو برای جهانی شدن هگمتانه، جای خود را به حسن سلطانی داد.
وی از کارمندان میراث فرهنگی و از اساتید و متخصصان حوزه معماری بود و درست 2سال پیش، 4 دیماه سال 1402 حسن سلطانی سکان مدیریتی پایگاه هگمتانه را در دست گرفت و 7ماه پس از حضور وی در این منصب، پرونده هگمتانه در یونسکو تکمیل شد و این سایت تاریخی از یونسکو چراغ سبز جهانی شدن را دریافت کرد.
حالا 18ماه از ثبت جهانی محوطه تاریخی هگمتانه میگذرد؛ رویدادی که نهتنها یک افتخار نمادین، بلکه نقطهعطفی در مسیر توسعه فرهنگی، گردشگری و حتی اقتصادی همدان به شمار میآمد، ولی قرار شد مدیریت سایت تاریخی هگمتانه به فرد دیگری سپرده شود.
با این حال، تغییر مدیریت پایگاه میراث جهانی هگمتانه برای سومین بار در این بازه زمانی، بار دیگر نگاهها را متوجه چالشهای «پس از ثبت جهانی» کرده است؛ مرحلهای که به باور بسیاری از کارشناسان، از خود ثبت دشوارتر و تعیینکنندهتر است.
در تازهترین تغییر مدیریتی، رضا نظری ارشد که از تحصیلکردههای حوزه باستانشناسی است و از اساتید دانشگاهی و عضو هیأت علمی دانشگاه است، با حکم فرهاد عزیزی زلانی، مدیرکل امور پایگاههای میراث ملی و جهانی وزارت میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی، به عنوان مدیر جدید پایگاه میراث جهانی هگمتانه منصوب شد.
آئین تکریم و معارفه مدیران پیشین و جدید، روز دوشنبه 8 دیماه با حضور مدیران ملی و استانی، معاونان، کارشناسان و کارکنان پایگاه هگمتانه در ادارهکل میراثفرهنگی استان همدان برگزار شد؛ آیینی که بیش از آنکه یک جابهجایی اداری باشد، نشانهای از ورود هگمتانه به مرحلهای حساس و سرنوشتساز تلقی میشود.
ثبت جهانی؛ پایان یک مسیر یا آغاز مسئولیت؟
ثبت جهانی هگمتانه، حاصل سالها پژوهش باستانشناسی، مستندسازی، مذاکرات فنی و تلاش پیوسته بدنه کارشناسی میراثفرهنگی بود؛ تلاشی که در نهایت، نام همدان را در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کرد. اما تجربه جهانی نشان داده است که ثبت یک اثر، نه پایان راه، بلکه آغاز تعهدات سنگین مدیریتی، حفاظتی و اجتماعی است. در چنین شرایطی، ثبات مدیریتی، برنامهمحوری و هماهنگی میان نهادهای مختلف، نقشی کلیدی ایفا میکند. با این حال، تغییر 3مدیر پایگاه جهانی هگمتانه در کمتر از 2سال، این پرسش را پیش میکشد که آیا ساختار مدیریت میراث جهانی در همدان به ثبات رسیده است یا همچنان در مرحله آزمون و خطا قرار دارد؟
مدیر جدید؛ دانشگاه، باستانشناسی و انتظار یک نگاه علمی
رضا نظری ارشد، مدیر جدید پایگاه جهانی هگمتانه، عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان و دانشآموخته دکتری باستانشناسی با گرایش هنر، معماری و شهرسازی دوران اسلامی از دانشگاه تهران است. انتخاب مدیری با پیشینه دانشگاهی و تخصص علمی، از منظر بسیاری از کارشناسان میتواند فرصتی برای تقویت رویکرد علمی، پژوهشمحور و مبتنی بر استانداردهای جهانی در مدیریت هگمتانه باشد. اما تجربه پایگاههای جهانی نشان داده است که دانش آکادمیک، تنها یکی از ابزارهای مدیریت موفق است. آنچه هگمتانه امروز به آن نیاز دارد، ترکیبی از دانش علمی، مهارت مدیریتی، توان تعامل بیندستگاهی و درک اجتماعی از بافت شهری پیرامون این محوطه تاریخی است؛ محوطهای که در قلب شهر زنده همدان قرار دارد و هر تصمیم مدیریتی آن، مستقیماً با زندگی شهروندان گره خورده است.
از شعار تا اجرا
فرهاد عزیزی زلانی، مدیرکل امور پایگاههای میراث ملی و جهانی، در آئین معارفه مدیر جدید هگمتانه، بارها بر مفهوم «مسئولیت جمعی» در حفاظت از میراث فرهنگی تأکید کرد؛ مفهومی که سالهاست در ادبیات رسمی تکرار میشود، اما اجرای آن همچنان با چالشهای جدی روبهروست.
وی با اشاره به ضرورت مدیریت مشارکتی، نقش دستگاههای اجرایی، دانشگاهیان، سمنها و فعالان حوزه میراث را در عبور از چالشها تعیینکننده دانست و تأکید کرد که میراث فرهنگی، صرفاً یک اداره یا سازمان نیست، بلکه سرمایهای ملی و بیننسلی است. عزیزی زلانی همچنین با اشاره به تجربه شهرهایی مانند یزد و کاشان، یادآور شد که حفاظت موفق از میراث، زمانی محقق میشود که نگاه توسعهمحور با صیانت فرهنگی در تعارض قرار نگیرد. با این حال، پرسش اساسی اینجاست: آیا بستر نهادی و اجرایی برای چنین مدیریت مشارکتی در همدان فراهم شده است؟ یا همچنان بار اصلی حفاظت از هگمتانه بر دوش پایگاه میراث و گروهی محدود از کارشناسان باقی مانده است؟
هگمتانه؛ برند توسعه یا عنوانی تشریفاتی؟
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان همدان، در این مراسم بار دیگر بر این گزاره تأکید کرد که «هگمتانه برند توسعه همدان است». جملهای درست، اما پرمسئولیت. تبدیل یک محوطه تاریخی به «برند توسعه»، نیازمند برنامهریزی دقیق، سرمایهگذاری هدفمند، مشارکت بخش خصوصی و مهمتر از همه، اجماع مدیریتی است. محسن معصومعلیزاده، با اشاره به اقدامات پس از ثبت جهانی، از پاسخگویی به یونسکو، تکمیل پروندهها و ارسال مستندات سخن گفت؛ اقداماتی ضروری که اگرچه کمتر دیده میشوند، اما شرط ماندگاری نام هگمتانه در فهرست جهانی هستند. با این حال، آنچه افکار عمومی و فعالان گردشگری انتظار دارند، عبور از مرحله مکاتبات و ورود به فاز «اثرگذاری ملموس» است؛ مرحلهای که در آن، ثبت جهانی به بهبود کیفیت زندگی شهری، رونق گردشگری پایدار و افزایش حس تعلق شهروندان منجر شود.
3 مدیر در 3سال؛ نشانه پویایی یا زنگ هشدار؟
تغییر مدیر، ذاتا امری منفی نیست و در بسیاری موارد، میتواند به تزریق ایدههای تازه منجر شود. اما وقتی این تغییرات با فاصله کوتاه زمانی رخ میدهد، ناخواسته این نگرانی را ایجاد میکند که سیاستگذاریهای بلندمدت قربانی تصمیمات کوتاهمدت شدهاند. پایگاه میراث جهانی هگمتانه، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند یک نقشه راه روشن است؛ نقشهای که مشخص کند این محوطه تاریخی در پنج، ده یا بیست سال آینده، چه جایگاهی در توسعه همدان خواهد داشت. بدون چنین افقی، هر تغییر مدیریتی، به جای «فرصت»، به یک وقفه پرهزینه تبدیل میشود.
آینده هگمتانه؛ آزمونی فراتر از یک انتصاب
انتصاب مدیر جدید پایگاه جهانی هگمتانه را باید فرصتی دوباره دانست؛ فرصتی برای بازتعریف رابطه میان میراث، شهر و شهروند. اما موفقیت این دوره مدیریتی، نه در تعداد جلسات و آئینها، بلکه در میزان تحقق مدیریت مشارکتی، شفافیت تصمیمگیری و توان ایجاد همافزایی میان نهادهای مختلف سنجیده خواهد شد. هگمتانه امروز فقط یک محوطه باستانی نیست؛ نماد هویت تاریخی همدان و ویترین جهانی این شهر است.
جهانی شدن، امتیاز نیست؛ تعهد است. تعهدی که اگر بهدرستی مدیریت نشود، میتواند به فرصتی از دسترفته تبدیل شود. سومین مدیر پایگاه جهانی هگمتانه در کمتر از 3 سال، حالا در نقطهای ایستاده است که باید ثابت کند این تغییر، آغاز ثبات است؛ نه ادامه یک چرخه فرسایشی...
