برای گردشگری همدان، هگمتانه فقط یک محوطه باستانی نیست؛ ستون فقرات روایت تاریخی شهری است که هویت خود را از گذشتهای چند هزار ساله میگیرد. هر ترانشهای که در هگمتانه گشوده میشود، تنها خاک را کنار نمیزند، بلکه لایهای از داستانی را آشکار میکند که میتواند مسیر معرفی همدان به گردشگران داخلی و خارجی را تغییر دهد. از همین رو، آغاز 24 مین فصل کاوش باستانشناسی هگمتانه را باید فراتر از یک رویداد علمی دید؛ این کاوش، بخشی از آینده گردشگری فرهنگی همدان است.
آغاز فصل تازه کاوش در میراث جهانی همدان
مدیرکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان همدان از آغاز بیستوچهارمین فصل کاوش باستانشناسی در محوطه میراث جهانی هگمتانه خبر داده است.
محسن معصومعلیزاده با اعلام این خبر گفت: این فصل از کاوش با اخذ مجوز از پژوهشگاه میراثفرهنگی و گردشگری وزارت میراثفرهنگی آغاز شده و تیمی تخصصی به سرپرستی مهرداد ملکزاده مسئول اجرای آن است.
به گفته وی، تمرکز اصلی این فصل بر بازنگری لایهنگاری محوطه تاریخی هگمتانه است؛ اقدامی که میتواند به درک دقیقتر از توالی استقرارهای تاریخی این محوطه کمک کند.
هگمتانه؛ پیوند علم و گردشگری فرهنگی
هگمتانه یکی از معدود محوطههای تاریخی ایران است که همزمان ظرفیت بالای پژوهشی و گردشگری دارد. ثبت جهانی این محوطه، نگاهها را بیش از گذشته به کیفیت حفاظت، نحوه معرفی و روایتپردازی آن معطوف کرده است. در چنین شرایطی، کاوشهای باستانشناسی تنها یک فعالیت دانشگاهی نیستند، بلکه زیرساختی برای تولید محتوای معتبر گردشگری به شمار میروند.
بازنگری لایهنگاری هگمتانه میتواند به اصلاح یا تکمیل روایتهایی منجر شود که امروز در موزهها، تابلوهای معرفی و تورهای گردشگری ارائه میشود؛ موضوعی که مستقیماً بر تجربه بازدیدکنندگان اثر میگذارد.
نگاهی به سابقه کاوشها؛ 4 دهه پژوهش مستمر
کاوشهای باستانشناسی هگمتانه از سال ۱۳۶۲ آغاز شد و تاکنون ۲۳ فصل از این پژوهشها به انجام رسیده است. در فصلهای نخست، تمرکز کاوشگران بر شناسایی کلی محوطه و معماریهای شاخص بود؛ دورهای که هگمتانه بیشتر با عنوان «پایتخت مادها» معرفی میشد.
با گذر زمان و تعمیق مطالعات، مشخص شد که هگمتانه محوطهای چنددورهای است و استقرارهای متوالی از دورههای مختلف تاریخی را در خود جای داده است. این یافتهها، نگاه گردشگری به هگمتانه را نیز تغییر داد؛ از یک روایت تکخطی به روایتی چندلایه که میتواند برای گردشگران تخصصی و علاقهمندان تاریخ جذابیت بیشتری داشته باشد.
نقش کاوشگران در بازتعریف روایت هگمتانه
در پروژهای بلندمدت مانند هگمتانه، تجربه کاوشگران نقش تعیینکنندهای دارد. مهرداد ملکزاده، سرپرست فصل بیستوچهارم کاوش، از جمله پژوهشگرانی است که رویکرد او بر تحلیل دوباره دادهها و پرهیز از سادهسازی روایتهای تاریخی استوار است.
این نگاه، بهویژه برای گردشگری فرهنگی اهمیت دارد؛ چراکه روایتهای دقیق و مستند، اعتماد مخاطبان را افزایش میدهد و از ارائه تصویرهای اغراقآمیز یا غیرواقعی جلوگیری میکند.
هگمتانه پس از ثبت جهانی؛ فرصتها و مسئولیتها
ثبت جهانی هگمتانه، فرصت تازهای برای معرفی همدان در سطح ملی و بینالمللی فراهم کرده است. با این حال، این ثبت جهانی مسئولیتهای سنگینی نیز به همراه دارد؛ از حفاظت علمی محوطه گرفته تا ارائه روایتهای معتبر به گردشگران.
کاوشهای مستمر و پژوهشمحور، میتواند پشتوانهای برای توسعه گردشگری پایدار در این محوطه باشد؛ گردشگریای که نه به تخریب میانجامد و نه بر پایه اطلاعات نادرست شکل میگیرد.
آینده گردشگری هگمتانه در گرو پژوهش
بیستوچهارمین فصل کاوش باستانشناسی هگمتانه، میتواند یکی از فصلهای اثرگذار در پیوند میان پژوهش و گردشگری باشد. نتایج این کاوشها، اگر بهدرستی مستندسازی و به زبان قابل فهم برای عموم ترجمه شود، میتواند به غنای محتوای گردشگری همدان بیفزاید.
هگمتانه هنوز ظرفیتهای کشفنشده بسیاری دارد؛ نه فقط در دل خاک، بلکه در روایتهایی که میتوان بر پایه پژوهشهای علمی، برای گردشگران امروز و فردا ساخت.
کاوش باستانشناسی چگونه تجربه گردشگر در هگمتانه را تغییر میدهد؟
در نگاه اول، کاوش باستانشناسی فعالیتی تخصصی و محدود به جامعه علمی به نظر میرسد؛ اما در محوطهای مانند هگمتانه، نتایج کاوش مستقیماً بر کیفیت تجربه گردشگران اثر میگذارد. بازنگری لایهنگاری در بیستوچهارمین فصل کاوش، میتواند روایتهای رایج از این محوطه را اصلاح یا تکمیل کند؛ روایتی که امروز در تابلوهای معرفی، موزه هگمتانه و تورهای گردشگری به بازدیدکنندگان ارائه میشود.
نخستین تأثیر کاوشهای علمی، افزایش اعتبار روایت تاریخی است. گردشگر امروز، بهویژه گردشگر فرهنگی، به دنبال داستانهای دقیق و مستند است، نه افسانهسازی.
زمانی که اطلاعات ارائهشده بر پایه پژوهشهای بهروز باشد، اعتماد مخاطب افزایش مییابد و هگمتانه از یک «بازدید کوتاه» به یک «تجربه یادگیرنده» تبدیل میشود.
دومین اثر، تنوعبخشی به روایت گردشگری است. هگمتانه تنها یک شهر مادها نیست؛ بلکه محوطهای چنددورهای با لایههایی از تاریخ ایران باستان تا دوران اسلامی است. این چندلایگی، اگر درست معرفی شود، میتواند مخاطبان متنوعتری را جذب کند؛ از دانشجویان و پژوهشگران گرفته تا گردشگران علاقهمند به تاریخ شهرنشینی.
سومین نکته، پیوند کاوش با مدیریت بازدید است. نتایج کاوشها میتواند به طراحی مسیرهای جدید بازدید، بهروزرسانی تابلوهای راهنما و حتی تولید محصولات گردشگری فرهنگی مانند تورهای تخصصی یا محتوای چندرسانهای کمک کند.
در نهایت، اگر خروجی کاوشهای هگمتانه تنها در گزارشهای علمی باقی بماند، فرصت گردشگری از دست میرود. اما اگر این دادهها به زبان ساده و دقیق برای عموم ترجمه شود، هگمتانه میتواند به الگویی از پیوند موفق پژوهش با گردشگری فرهنگی پایدار در کشور تبدیل شود.
